مجتبی محمدی انویق

نظریه رشد روانی-اجتماعی اریکسون تحول شخصیت انسان را در هشت مرحله توصیف می کند. این پژوهش در یک مطالعه ی میان رشته ای مربوط به منابع روانشناسی و آموزه های اسلامی، چهار مرحله ی نخست (تولد تا ۱۱ سالگی) از مراحل رشد کودک در نظریه روانی -اجتماعی اریکسون را با آموزه های قرآنی و روایی مقایسه می کند. یافته ها نشان می دهند که هرچند در سطح کاربردی شباهت هایی بین این دو وجود دارد (مانند اهمیت اعتمادسازی، استقلال تدریجی و نقش محیط)، اما در مبانی انسان شناختی تفاوت های اساسی دیده می شود. از منظر اسلامی، مراحل رشد اریکسون در مواردی مانند نقش مادر در شیردهی، آموزش توالت و اهمیت بازی مورد تأیید است. اما مفاهیمی مانند عقده ادیپ/الکترا یا ذاتی دانستن حسادت جنسیتی با فطرت پاک در اسلام ناسازگارند. همچنین، اسلام با راهکارهایی مانند آداب شیردهی، تکریم کودکان و آموزش تدریجی عبادات، چارچوبی جامع تر ارائه می دهد. اریکسون رشد را خطی و جهان شمول می داند، در حالی که آموزه های اسلامی با درنظرگرفتن تفاوت های فردی و فرهنگی-دینی انعطاف بیشتری نشان می دهند. مثلاً در اسلام تشویق به کارایی بدون القای حقارت، یا پذیرش کنجکاوی کودک بدون تحریک جنسی زودرس توصیه می شود. این پژوهش نشان می دهد که ادغام یافته های روان شناسی رشد با مبانی اسلامی می تواند به الگوی بومیِ جامع تری برای تربیت کودکان بینجامد.

برخی از واژه ها در قرآن کریم، تنها یک بار به کار رفته اند و از این جهت، عنوان تکامد قرآنی به آنها اطلاق می شود. یکی از این تکامدهای مهم قرآنی، واژه «بکّه» در آیه 96 سوره آل عمران است که در پیوند با گفتگوی مسلمانان و اهل کتاب درباره نخستین خانه عبادی انسان ها به کار رفته است. این واژه در قرآن کریم، به مکانی اشاره دارد که درباره مفهوم و گستره دقیق آن در میان مفسران و پژوهشگران قرآنی اتفاق نظر وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی مفهوم بکه و تعیین گستره دقیق آن با کاربست روش توصیفی تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که واژه «بکّه» دارای پیشینه ای لغوی و تاریخی نزد اهل کتاب و مسلمانان است و خداوند متعال این واژه شناخته شده برای یهود را در محاجّه با آنان به کار برده است. واژه بکّه (از ماده بکک) دارای ریشه ثنایی مشترک «ب-ک» در زبان های سامی و آفروآسیایی به معنای فشردن و کوبیدن است. تصوّر برخی از عالمان و مفسّران مبنی بر یکی بودن بکّه و مکّه، با ادلّه گوناگونی قابل خدشه است و این دو واژه از نظر معنایی و جغرافیایی تمایز دارند. واژه بکّه که در مزامیر نیز به آن اشاره شده است، به درّه ای میان دو کوه ابوقبیس و قعیقعان اطلاق می شود که محل استقرار کعبه است و محدوده مسجدالحرام را شامل می شود. دلیل نامگذاری این منطقه به بکّه، فشردگی و ازدحام مردم در آنجا بوده است که مؤید اصل معنای آن در زبان های آفروآسیایی است.