واکاوی دیدگاه ابن سینا در خصوص غایتمندی پدیده های طبیعی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
فلسفه اسلامی با پشتوانه غنی ابن سینا و مکتب مشاء، ظرفیت بالایی برای صورت بندی نوین مباحث مربوط به غایتمندی در طبیعت دارد. این مقاله با هدف تحلیل دیدگاه ابن سینا در بابِ وجود علتِ غایی در امور طبیعی و ارزیابی انسجام منطقی آن، به مواجهه انتقادی میان اندیشه وی و ایرادهای فلسفی مطرح شده از سوی خواجه نصیرالدین طوسی و شارحان معاصر می پردازد. این پژوهش به شیوه توصیفی–تحلیلی انجام شده و با واکاوی استدلال های ابن سینا در منابع اصیل، چهار اشکال عمده بر برهانِ غایتمندی را دسته بندی و تحلیل می کند. سه اشکال بر پایه متون ابن سینا پاسخ می یابد. اساس پاسخ های ابن سینا، تمایز میان «غایتِ بالذات» و «غایتِ بالعرضِ ضروری» است، به گونه ای که غایت های بالعرض در خدمت تحقق غایتِ بالذات اند و موجب توقف افعال طبیعی نمی شوند. ابن سینا با مثال های تجربی از عالم طبیعت نشان می دهد که تحقق غایت بدون نیاز به آگاهی یا قصد ذهنی ممکن است. در نهایت، استدلال او در بابِ غایتمندی موجودات طبیعی، به منزله الگویی منسجم، عقل پذیر و قابل دفاع در فلسفه طبیعت تثبیت می شود، و ظرفیت آن برای تبیین مسائل معاصر، به ویژه در حوزه اخلاق زیست محیطی نمایان می گردد.Analysis and Critique of the Philosophical Foundations of Avicenna's Argument on the Teleology of Natural Phenomena
This article provides a critical examination of Avicenna's argument concerning the teleology of natural phenomena. Drawing on the concept of the final cause ( al-‘illa al-ghā’iyya ) and the principles of Peripatetic philosophy, Avicenna asserts that natural beings are directed toward specific ends, and this directedness is continuous. The article raises four major objections to Avicenna's argument, three of which are addressed within Avicenna's own works, while the fourth, an epistemological objection, is resolved by appealing to Wittgenstein's notion of hinge propositions. The objections addressed by Avicenna are as follows: 1) Nature lacks a mind and thus cannot conceive of an end, 2) The realization of an end requires choice, yet natural beings lack the capacity for choice, and 3) Natural processes do not cease upon achieving an end, implying that there is no end. Avicenna responds to these objections by distinguishing between intrinsic ends ( ghāya bi’l-dhāt ) and extrinsic ends ( ghāya bi’l-‘araḍ ). He argues that intrinsic ends (such as the perpetuation of a species) are never fully realized, whereas extrinsic ends (such as the birth and death of individuals) are necessary for the realization of intrinsic ends but do not themselves cause the cessation of natural processes. The article also employs Avicenna's practical examples to illustrate natural teleology, demonstrating that ends can be achieved without the need for conscious thought or choice. Ultimately, Avicenna's argument on the teleology of natural beings is presented as a defensible and coherent foundation for the philosophy of nature.
تبلیغات
