بررسی سیر تحول تاریخی نقش رودخانه در شکل گیری مرکز شهر دزفول (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
نقش رودخانه ها در تاریخ شهرسازی به عنوان عنصر طبیعی بنیادین، نقش اساسی در شکل گیری، تثبیت و توسعه مراکز شهری ایفا کرده اند. دزفول نیز به عنوان شهری رودپای، همواره تحت تأثیر رودخانه دز شکل گرفته و تحول یافته است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد تاریخی فضایی، به بررسی رابطه مرکز شهر دزفول و رودخانه دز در طول ادوار مختلف تاریخی از دوره ساسانی تا عصر معاصر می پردازد. یافته ها نشان می دهد که در دوره ساسانی، رودخانه نقش دفاعی و زیربنایی در استقرار نخستین هسته شهر داشته است. در دوران اسلامی، به ویژه با گسترش شبکه قمش ها، مرکز شهر در پیوند مستقیم با منابع آب و کشاورزی پیرامونش گسترش یافت. در دوران صفوی تا قاجار، تمرکز بر شبکه محلات بر اساس قمش ها و سازمان اجتماعی محله محور، رابطه مرکز شهر با رودخانه را در حد متوسط نگه داشت. اما در دوره پهلوی و معاصر، با استقرار سیستم های نوین آبرسانی، احداث خیابان های جدید، شکل گیری مراکز شهری نوظهور و تغییر رویکرد کالبدی و عملکردی شهر، نقش رودخانه در هویت بخشی مرکز شهر به تدریج کمرنگ شد و به حداقل کاهش یافت. در حال حاضر، نقش رودخانه عمدتاً به عنوان لبه طبیعی و فضای تفرجی مطرح است و پیوند ساختاری و عملکردی آن با مرکز شهر گسسته شده است. این تحولات گویای دگرگونی عمیق در الگوی شکل گیری و هویت پایی شهر دزفول است که از وابستگی طبیعی به رودخانه، به ساختار انسان ساخت و منفک از بستر طبیعی تغییر یافته است.An Examination of the Historical Evolution of the River’s Role in Shaping Dezful’s City Center
Rivers have historically played a fundamental role in the formation, stabilization, and development of urban centers as essential natural elements. Dezful, as a river-based city, has always developed under the influence of the Dez River. This study, using a descriptive-analytical method and a historical-spatial approach, examines the relationship between Dezful’s city center and the Dez River throughout different historical periods-from the Sassanid era to the contemporary age.
Findings show that during the Sassanid period, the river served as a defensive and infrastructural element, aiding in the establishment of the city’s initial core. In the Islamic period, particularly with the expansion of the qanat network, the city center grew in direct connection to water resources and surrounding agriculture. During the Safavid to Qajar eras, the focus on neighborhood networks based on qanats and community-based organization kept the city center’s connection to the river moderate. However, in the Pahlavi and modern periods, with the introduction of new water distribution systems, the construction of new streets, the emergence of new urban centers, and changes in the physical and functional outlook of the city, the river’s role in shaping the identity of the city center gradually diminished to a minimum.
Today, the river primarily serves as a natural edge and recreational space, with its structural and functional ties to the city center reduced. These developments point to a broader trend in the transformation of the relationship between water and the city- from a naturally dependent structure to one constructed by human intervention, disconnected from its natural setting.
تبلیغات
