بازنمایی نقش فناوری های هوشمند در تحول اخلاقی کودکان با تأکید بر آموزش و پرورش: مرور نظام مند فراترکیب (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
زمینه و هدف: گسترش فناوری های هوشمند، الگوهای تربیت اخلاقی کودکان را در خانواده، مدرسه، و جامعه دگرگون کرده و نظام آموزش و پرورش را با فرصت ها و کشاکش های تازه ای روبه رو ساخته است. این پژوهش با هدف مرور نظام مند و فراترکیب مطالعات مربوط به نقش فناوری های هوشمند در تحول اخلاقی کودکان با تأکید بر ابعاد آموزشی، تربیتی، و ارائه چارچوبی تحلیلی در این حوزه انجام شد. روش: این پژوهش مطالعه مرور نظام مند از نوع فراترکیب بود که مطابق دستورالعمل پریزما و معیارهای ارتقای شفافیت در گزارش فراترکیب پژوهش های کیفی انجام شد. جست وجوی جامع در پایگاه هایScopus, Web of Science, PubMed, PsycINFO, Education Resources Information Center, Google Scholar از سال 2010 تا سال ۲۰۲۵ انجام شد. جست وجو با استفاده از واژگان کلیدی مرتبط با کودک، فناوری های هوشمند، هوش مصنوعی، مفاهیم اخلاقی، و روش های کیفی (به صورت ترکیبی با عملگرهای بولی) انجام گرفت. بر اساس معیارهای ورود و خروج در مجموع ۱۳ مقاله واجد شرایط انتخاب شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون توماس و هاردن در سه مرحله کدگذاری آزاد، توصیفی، و تحلیلی و با استفاده از نرم افزار MAXQDA نسخه 2024 انجام شد. یافته ها: بر اساس کدهای شناسایی شده 3 مضمون تحلیلی و 11 مضمون توصیفی استخراج شد. مضمون تحلیلی نخست فرصت های یادگیری و تحول اخلاقی در تعامل با فناوری های هوشمند بود که مضامین توصیفی (1) انسان انگاری و نسبت دادن ذهن/ هیجان به فناوری های هوشمند، (2) مسئولیت اخلاقی و پاسخ گویی، (3) ابهام در مرز انسان_ فناوری های هوشمند، (4) عدالت، انصاف، و صداقت، (5) تحول اخلاقی و یادگیری ارزش ها، و (6) فرصت های مثبت و کارکردهای تربیتی فناوری های هوشمند را شامل می شد . مضمون تحلیلی دوم مخاطرات و تهدیدهای اخلاقی _ تربیتی فناوری های هوشمند شامل سه مضمون توصیفی (1) مخاطرات چندبعدی کودکان، (2) اعتماد، اتکا، و وابستگی به فناوری (3)، ابهام و کشاکش نقش های تربیتی والدین و مربیان را پوشش داد. مضمون تحلیلی سوم چارچوب ها و زمینه های کلان در سطح مضامین توصیفی بر تأثیر (1) زمینه های فرهنگی و تفاوت های تحولی و (2) چارچوب های نظری و سیاستی در اخلاق و فناوری های هوشمند تأکید داشت. نتیجه گیری: تعامل کودکان با فناوری های هوشمند ماهیتی دوگانه دارد و نیازمند روی آوردی انتقادی، بافت محور، و حساس به مرحله تحولی است. توسعه چارچوب های اخلاقی کودک محور، ارتقای سواد دیجیتال و اخلاقی، و مداخله فعال والدین و مربیان برای استفاده ایمن و سازنده از فناوری های هوشمند ضروری است. نتایج این پژوهش می تواند به تقویت تربیت اخلاقی در نظام آموزش و پرورش ایران یاری رساند؛ نظامی که امروزه بهره گیری از فناوری های هوشمند به بخشی جدایی ناپذیر از فرایندهای آموزشی و تربیتی آن تبدیل شده است.Representation of the role of smart technologies in the moral development of children with an emphasis on education and upbringing: a systematic meta-synthesis
Background and Purpose: The expansion of smart technologies has transformed the patterns of moral education among children within the family, school, and society, confronting the educational system with new opportunities and challenges in moral development. This study aimed to systematically review and meta-synthesize existing research on the role of smart technologies in children’s moral development, with an emphasis on education and upbringing, and on providing an analytical framework in this field.
Method: This study was a systematic review employing a meta-synthesis approach, conducted by the PRISMA guidelines and the Enhancing Transparency in Reporting the Synthesis of Qualitative Research (ENTREQ) criteria. A comprehensive search was performed across Scopus, Web of Science, PubMed, PsycINFO, the Education Resources Information Center (ERIC), and Google Scholar, and covered the period from 2010 to 2025. The search was conducted using key terms related to children, artificial intelligence, smart technologies, moral concepts, and qualitative methods, combined with the Boolean operators AND, OR, and NOT. Based on the inclusion and exclusion criteria, a total of 13 eligible studies were selected. Data were analyzed using the thematic synthesis approach of Thomas and Harden in three stages—open, descriptive, and analytical coding—with the aid of MAXQDA version 2024.
Results: Based on the identified codes, three analytical themes and eleven descriptive subthemes were extracted. The first analytical theme concerned opportunities for learning and moral development in interaction with smart technologies, encompassing issues such as anthropomorphism and the attribution of mind and emotion to smart systems, moral responsibility and accountability, ambiguity at the human–technology boundary, notions of justice, fairness, and honesty, moral growth and value learning, and the positive educational functions of smart technologies. The second analytical theme addressed moral and educational risks, highlighting children’s multidimensional vulnerabilities, their increasing trust and dependence on technology, and the blurred or conflicting educational roles of parents and teachers. The third analytical theme focused on macro-level frameworks and contextual factors, emphasizing the influence of cultural and developmental differences as well as theoretical and policy frameworks related to ethics and smart technologies.
Conclusion: Children’s interactions with smart technologies have a dual nature, demanding a critical, context-sensitive, and developmentally informed approach. The development of child-centered ethical frameworks, the enhancement of digital and moral literacy, and the active involvement of parents and educators are essential for ensuring the safe and constructive use of smart technologies. The findings of this study can contribute to strengthening moral education within Iran’s educational system—where the integration of smart technologies has become an inseparable part of teaching, learning, and moral development.
تبلیغات
