سنجه کارآمدی حاکمیت قانون در نظام حقوقی ایران (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
نظام حقوقی ایران بر منابع متعدد [قانون اساسی، قوانین عادی، مصوباتِ دولت، آیین نامه ها، و دستورالعمل ها ] بنا شده است که هر یک از آن ها از طریق سلسله مراتب بر منبع بعدی نظارت دارند. قانون اساسی به عنوان بالاترین سند حقوقی کشور، برتری خود را نسبت به سایر منابع تصریح کرده و نظارت بر انطباق قوانین عادی و مصوبات دولتی با این سند را به ترتیب بر عهده شورای نگهبان و دیوان عدالت اداری قرار داده است. به رغم تعدد منابع حقوقی و وجود سلسله مراتب نسبی بین آن ها، برای تحقق اصل حاکمیت قانون و برقراری نظارت مؤثر بین قوانین و مقررات، چالش های جدی وجود دارد. تعدد مراجع قانو ن گذاری خارج از مراجع مندرج در قانون اساسی، از جمله مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی و تصویب مقررات به جای قانون توسط نهادهای فراقانونی مانند شورای عالی اداری، شورای عالی هماهنگی سران قوا و حتی دولت و قوه قضاییه، باعث ایجاد ابهام در وجود سلسله مراتب بین منابع حقوقی شده است. علاوه بر این، برخی شوراها با اعمال نظارت مضاعف، روند قانو ن گذاری را از مسیر عادی خارج کرده اند. ضعف نظارت مؤثر بر نهادهای حکومتی و تفسیرهای غیرهمسان از قانون، مشکلات ساختاری متعددی ایجاد کرده است. اصلاح این وضعیت نیازمند شفاف سازی جایگاه مراجع قانو ن گذاری، تقویت نهادهای ناشی از اراده شهروندان و بازگشت به ایجاد نظام مردم سالار و حاکمیت قانون است. این راهبردها می تواند زمینه کارآمدی نظام حقوقی ایران و بهبود وضعیت حقوق بشر را نیز فراهم کند.Assessing the Efficacy of the Rule of Law in Iran's Legal System
The Iranian legal system is founded upon multiple sources—including the Constitution, ordinary laws, government decrees, regulations, and guidelines—each exerting hierarchical control over subsequent sources. The Constitution, as the supreme legal document of the country, explicitly asserts its primacy over other sources and entrusts the Guardian Council and the Administrative Justice Court with the oversight of the conformity of ordinary laws and government decrees to the Constitution, respectively. However, significant challenges exist in realizing the principle of the rule of law and establishing effective oversight and hierarchy among laws and regulations within this legal system. The multiplicity of legislative bodies outside those mentioned in the Constitution—such as the Expediency Discernment Council, the Supreme Cultural Revolution Council, and the enactment of regulations in lieu of laws by supra-legal entities like the High Council of Administration, the Supreme Council of Coordination of the Heads of the Three Branches, and even the government and judiciary—has created ambiguity regarding the hierarchy among legal sources. Moreover, some councils, by exercising overlapping oversight, have diverted the legislative process from its normal course. The lack of effective oversight over governmental bodies and inconsistent interpretations of the law have led to numerous structural problems. Remedying this situation requires clarifying the status of legislative bodies, strengthening institutions emanating from the will of the citizens, and returning to the conditions necessary for realizing a democratic system and the rule of law. These strategies can enhance the efficiency of the Iranian legal system and improve the human rights situation.
تبلیغات
