دورهای ایقاعی در رسالات موسیقی صفی الدین اورموی
آرشیو
چکیده
صفی الدین اورموی که با تالیف آثار ارزشمند، ارایه ی نظریات جدید و نوآوری ها در نظریه ی موسیقی شرق ، به عنوان بنیانگذار دوره جدیدی در تاریخ نظریه موسیقی شرق شناخته می شود، در مدرسه مستنصریه بغداد به فراگیری علوم ریاضیات و موسیقی و همچنین در علوم عقلی، ادبیات، تاریخ، نجوم، خوشنویسی و فقه پرداخت. او در دوره ای که زندگی می کرد با جلب توجه مقامات دولتی، در دوران مستعصم بالله به عنوان مستنسخ کتابخانه ی دربار عباسی و در دوران ایلخانان به عنوان رئیس دیوان انشا برگزیده شد. او که با لقب "صاحب الادوار" شناخته می شود، به واسطه ی ارایه ی نظریات جدید و نوآوری در دو اثر ارزشمندش با عنوان های الأدوار فی الموسیقی ( کتاب الادوار ) و الرساله الشرفیه فی النسب التألیفیه ( الرساله الشرفیه ) به عنوان منبعی معتبر در بسیاری از آثار تاریخ موسیقی و نظریه ی موسیقی که به زبان هایی نظیر عربی، ترکی و فارسی نوشته شده اند مورد استناد قرار گرفته است. بررسی محتوای آثار اورموی نشان می دهد که او اطلاعات دقیقی در مورد موضوعاتی مانند تعریف نغمه و خصوصیات آن، دساتین (پرده ها)، ابعاد و نسبت های آنها، اجناس و نسبت های آنها، ادواره مشهوره، کوک های عود و دورهای ایقاعی ارائه داده است. هدف این مقاله، که ماهیت توصیفی- تحلیلی دارد و داده های آن از طریق روش های کتابخانه ای و تحلیل موسیقایی گردآوری شده، بررسی دورهای ایقاعی و روش های توصیف این دورها در دو اثر اورموی، یعنی کتاب الادوار و الرساله الشرفیه و تبیین آن ها با سیستم نت نویسی امروزی است. در نتیجه این تحقیق، مشخص شده است که اورموی، دورهای ایقاعی ثقیل اول، ثقیل ثانی، خفیف ثقیل، ثقیل رمل، رمل، خفیف رمل، مضاعف رمل، هزج، فاختی و فاختی زاید که در کتاب الادوار و الرساله الشرفیه مورد بحث قرار گرفته اند را به دو روش مختلف، با استفاده از روش اتانین و افعال عروضی توضیح داده است. نکته مهم دیگر این است که بین برخی ازدورهای ایقاعی که در دو اثر اورموی شرح داده شده اند، تفاوت هایی از حیث ارزش واحد زمانی در هر میزانِ یک دور و تفاوت هایی در چینش و یا الگوی دورهای ایقاعی با ارزش واحد زمانی مشترک وجود دارد. دورهای ایقاعی حفیف ثقیل، خفیف رمل وهزج در دو اثر فوق با ارزش های زمانی متفاوتی توضیح داده شده اند، در حالی که دورهای ایقاعی رمل، هزج (شکل دوم) و فاختی، با وجود داشتن ارزش های زمانی یکسان، با الگوهای متفاوتی توصیف شده اند. علاوه بر این تفاوت ها، مشخص شده است که دور ایقاعی ثقیل اول در هر دو اثر دارای ارزش زمانی و الگوی یکسانی می باشد. همچنین، دور ایقاعی ثقیل که در الرساله الشرفیه برابر با ارزش 8 واحد زمانی توضیح داده شده است، در کتاب الادوار نیز با همان الگو اما مساوی با دو دور از آن برابر با ارزش 16 واحد زمانی شرح داده شده است.Rhythmic Cycles in Ṣafī al-Dīn al-Urmawī 's Musical Treatises
Ṣafī al-Dīn al-Urmawī, renowned for his seminal works, innovative theories, and contributions to Eastern music theory, is regarded as the founder of a new era in the history of Eastern musical thought. He studied mathematics, music, rational sciences, literature, history, astronomy, calligraphy, and jurisprudence at the Mustansiriyya Madrasa in Baghdad. During his lifetime, he gained the attention of state officials and was appointed as a manuscript scribe (mustansikh) at the Abbasid court library under Khalifa al-Mustaʿsim bi-llah and later as the head of the chancery (diwan al-inshaʾ) during the Ilkhanate period. Known by the epithet " Ṣāḥib al-Adwār", al Urmawī is frequently cited as an authoritative source in numerous works on music history and theory written in Arabic, Turkish, and Persian, owing to his groundbreaking theories and innovations presented in his two major treatises: al-Adwār fī al-Mūsīqī (Kitāb al-Adwār) and al Risāla al-Sharafiyya fī al-Nisab al-Taʾlīfiyya (al-Risāla al-Sharafiyya). An analysis of al Urmawī’s works reveals his precise knowledge of topics such as the definition and characteristics of naghme (musical tones), dastan (musical notes), their intervals and proportions, ajnās and their ratios, adwār mashhūra (well-known cycles), Ud tunings and adwār Iqaʿi (cycles rhythmic). This study, which adopts a descriptive-analytical approach and relies on library research and musicological analysis, examines the Iqaʿat (rhythmic cycles) and their descriptions in al Urmawi’s two works Kitāb al-Adwār and al-Risāla al-Sharafiyya and interprets them using modern musical notation. The findings demonstrate that Urmawī explained the following rhythmic cycles—saghil awwal, saqil sani, khafif saqil, saqil ramal, ramal, khafif ramal, muḍaʿaf ramal, hazaj, fakhti, and fakhti zaid—using two distinct methods: the atanin system and prosodic (َafʿal ʿaruḍi) terminology. A key observation is that there are discrepancies between some of the rhythmic cycles described in Urmawi’s two works, both in terms of the temporal unit value within each cycle and in the arrangement or pattern of cycles sharing the same temporal unit. For instance, the cycles khafif saqil, khafif ramal and hazaj are described with differing temporal values in the two texts, whereas ramal, hazaj (second form), and fakhti, despite having identical temporal values, are presented with distinct patterns. Furthermore, the saqil awwal cycle maintains the same temporal value and pattern in both works. Additionally, the saqil sani cycle, described in al-Risāla al-Sharafiyya as equivalent to 8 temporal units, is presented in Kitāb al Adwār with the same pattern but as two consecutive cycles totaling 16 temporal units. ****
Səfiəddin Urməvi, qiymətli əsərlərin müəllifi, yeni nəzəriyyələrin təqdimatçısı və Şərq musiqisi nəzəriyyəsində innovasiyaları ilə Şərq musiqisi tarixində yeni bir dövrün banisi kimi tanınır. O, Bağdadın Müstənsiriyyə məktəbində riyaziyyat, musiqi elmi, həmçinin əqli elmlər, ədəbiyyat, tarix, astronomiya, xəttatlıq və fiqh sahələrində təhsil almışdır. Yaşadığı dövrdə dövlət rəsmilərinin diqqətini cəlb edən Urməvi, Müstəsim-Billah dönəmində Abbasilər saray kitabxanasının müstənsixi (nüsxəçi), Elxanilər dövründə isə Divan-ül İnşanın rəisi təyin edilmişdir. “Sahib-ül Ədvar” ləqəbi ilə tanınan Urməvi, iki əsas əsəri olan “əl-Ədvar fi-l Musiqi” (Kitab-ül Ədvar) və “ər-Risalətüş Şərəfiyyə fi-n Nisbətit-Tə’lifiyyə” (ər-Risalətüş-Şərəfiyyə) vasitəsilə təqdim etdiyi yenilikçi nəzəriyyələrə görə ərəb, türk və fars dillərində yazılmış musiqinin tarixi və nəzəriyyəsinə dair əsərlərdə etibarlı mənbə kimi istinad edilmişdir. Urməvinin əsərlərinin təhlili göstərir ki, o, səsin tərifi və xüsusiyyətləri, dəstanlar (pərdələr) və onların ölçüləri, cinslər və nisbətləri, aralıq və nisbətləri məşhur dövrlər, udun köklənməsi və iqayi (ritmik) dövrlər kimi mövzular üzrə dəqiq məlumatlar vermişdir. Bu məqalənin məqsədi təsviri-təhlili xarakter daşıyan və kitabxana araşdırmaları ilə musiqili təhlil metodları vasitəsilə toplanmış məlumatlar əsasında Urməvinin “Kitab-ül Ədvar” və “ər-Risalətüş-Şərəfiyyə” əsərlərində iqayi dövrləri tədqiq edib onların müasir not yazısı sistemi ilə izahını araşdırmaqdır. Araşdırma göstərir ki, Urməvi “Kitab-ül Ədvar” və “ər Risalətüş-Şərəfiyyə” əsərlərində müzakirə etdiyi səqil-i əvvəl, səqil-i sani, xəfif səqil, səqil rəml, rəml, xəfif rəml, müzaaf rəml, həzəc, faxti və faxti zaid kimi ritmik dövrləri iki fərqli üsulla, yəni ətənin və əruz əf’alı vasitəsilə izah etmişdir. Digər vacib nəticə ondan ibarətdir ki, Urməvinin hər iki əsərində təsvir olunan bəzi ritmik dövrlər arasında zaman vahidlərinin sayı və ya eyni zaman vahidi daxilində düzülüş nümunələri baxımından fərqlər müşahidə edilir. Xəfif səqil, xəfif rəml və həzəc dövrləri hər iki əsərdə fərqli zaman dəyərləri ilə izah olunmuşdur. Rəml, həzəc (ikinci forması) və faxti eyni zaman vahidlərinə malik olsalar da fərqli nümunələrlə təqdim edilmişdir. Bu fərqlərə əlavə olaraq, hər iki əsərdə Səqil-i əvvəl dövrənin eyni zaman dəyərinə və nümunəsinə malik olduğu aşkar edilmişdir. Həmçinin, “ər-Risalətüş-Şərəfiyyə”də 8 zaman vahidinin dəyərinə bərabər olan Səqil dövrə “Kitab-ül Ədvar”da da eyni naxışla, lakin onun iki dövrəsinə bərabər, 16 zaman vahidinin dəyərinə bərabər təsvir edilmişdir .****
Şark musiki nazariyatı tarihinde telif ettiği kıymetli eserler ve ortaya koyduğu anlayış ve yöntemlerle yeni bir dönemin kurucusu olarak bilinen Urmevî, riyâzî ve mûsikî ilminin yanı sıra Bağdat’ta Müstansıriyye Medresesi’nde Aklî ilimler, edebiyat, tarih, ilm-i nücûm, hat ve fıkıhta kendini geliştirip yaşadığı devletler döneminde, devlet erkanının dikkatini çekerek, Müsta‘sım Billâh döneminde Abbasi sarayında kütüphane müstensihi, İlhanlı döneminde ise Cüveyni tarafından da Divan-ı inşa’nın başına getirilerek görev yapmıştır. “Sahibü’l-Edvar” lakabıyla anılan Urmevî, ortaya koyduğu yeni mûsikî anlayışı ve telif ettiği Kitâbü’l-Edvâr ve er-Risâletü’ş Şerefiyye fi’n-Nisebi’t-Te’lifiyye adlı eserleri ile kendisinden sonra kaleme alınan birçok Arapça, Türkçe ve Farsça yazılan esere kaynaklık etmiştir. Urmevî’nin telif ettiği eserlerin içeriğine bakıldığında nağmenin tarifi ve özellikleri, perdeler, aralıklar ve oranları, cinsler ve oranları, meşhûr devirler, düzenler ve îkâ‘î devirler gibi konular hakkında detaylı bilgiler verdiği anlaşılmaktadır. Betimsel nitelikli olup verilerinin kaynak tarama ve müziksel analiz yöntemleriyle elde edilen bu çalışmanın amacı, Urmevî tarafından Kitâbü’l-Edvâr ve er-Risâletü’ş-Şerefiyye fi’n Nisebi’t-Te’lifiyye adlı eserlerde hangi îkâ‘î devirlerin ele alındığı, ele alınan îkâ‘î devirlerin hangi yöntemlerle tarif edildiğini inceledikten sonra bu îkâ‘î devirleri günümüz nota yazım sistemiyle izah etmektir. Bu araştırma ve çalışmanın sonucunda Urmevî’nin Kitâbü’l-Edvâr ve Risale-i Şerefiyye’de ele aldığı Sakil-i Evvel, Sakil-i Sani, Hafif Sakil, Sakil Remel, Remel, Hafif Remel, Muzâ‘af Remel, Hezec, Fâhtî ve Fâhtî-i Zâid îkâ‘î devirlerini etânin yöntemi ve tef‘ileleri kullanarak farklı iki şekilde izah ettiği anlaşılmıştır. Bir diğer önemli husus ise Urmevî’nin her iki eserinde de tarif ettiği bazı îkâ‘î devirler arasında zaman değeri ve zaman değeri aynı olsa bile kalıpları açısından farklılıkların olduğu anlaşılmıştır. Hafif Sakil, Hafif Remel ve Hezec îkâ‘î devirleri bahsi geçen iki eserde farklı zaman değerleriyle tarif edilmişken Remel, Hezec (ikinci şekli) ve Fâhtî îkâ‘î devri de aynı zaman değerlerine sahip olmalarına rağmen farklı kalıplarla tarif edildiği tespit edilmiştir. Bu farklılıkların yanı sıra Sakil-i Evvel îkâ‘î devrinin her iki eserde de aynı zaman değeri ve kalıba sahip olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Risale-i Şerefiyye’de tarif edilen 8 zamanlı Sakil-i Sani îkâ‘î devri Kitâbü’l-Edvâr’da aynı kalıpla ancak iki devrine eşit olarak, yani 16 zamanlı şeklinde tarif edildiği tespit edilmiştir.
تبلیغات
