بررسی منابع نامه های امام حسن عسکری(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)
درجه علمی: علمی-پژوهشی (حوزوی)
آرشیو
چکیده
نامه های ائمه(ع)، یکی از مواریث مهم تشیع امامی است که پرداختن به آنها، از جهات مختلف حایز اهمیت است. برخی از نویسندگان به گردآوری این نامه ها پرداخته اند؛ ولی تحلیل ابعاد مختلف آنها تاکنون به صورت جدی مورد توجه واقع نشده است. بررسی این نامه ها منوط به شناخت منابع، و سپس بررسی اسناد و متن آنهاست. این نوشتار با هدف بررسی منابع نامه های امام حسن عسکری(ع) و با بهره گیری از روش وصفی و مراجعه به آثار مختلف متقدم سامان یافته است و عهده دار پاسخگویی به این پرسش است که ازیک سو چه منابع و آثاری از گذشته تاکنون نامه های امام حسن عسکری(ع) را نقل کرده اند و ازسوی دیگر، میزان اعتبار، ویژگی ها و گونه های این منابع چیست و بازتاب این نامه ها در منابع کدام قرن بیشتر است؟ امام حسن عسکری(ع) با توجه به شرایط خاصّ عصر خود و از سنین کودکی به همراه پدرش امام هادی(ع) در سال 234ق به اجبار از مدینه به عراق فراخوانده شد و در سامرا پایتخت آن روز عباسیان (132-656ق)، تحت نظر قرار گرفت. پس از شهادت پدر بزرگوارش در سال 254 هجری قمری، دوران 6 ساله امامت امام حسن عسکری(ع) که کوتاه ترین دوران امامت در بین امامان معصوم بود، در سن 22 سالگی آغاز شد. امام عسکری(ع) تا زمان شهادت، یعنی سال 260 هجری قمری، با سه تن از خلفای عباسی هم زمان بود. آن حضرت علاوه بر وظیفه مهمّ برنامه ریزی و زمینه چینی برای غیبت فرزند بزرگوارش امام مهدی(ع)، به مصالح عقیدتی و اجتماعی جامعه نیز می پرداخت. مهم ترین راه ارتباطی امام(ع) با شیعیان به دلیل محدودیت پیش گفته، از طریق نامه نگاری بود و به همین دلیل، با کوتاه بودن ایام امامت، از ایشان 130 نامه در هفت محور: توحید، امامت، کرامات و غرائب، فقهی، دعا، مواعظ و غلو در منابع مختلف نقل شده است. احمدی میانجی در کتاب «مکاتیب الائمه» 138 نامه برای امام(ع) ذکر کرده است که به نظر نگارنده، 9 مورد ذکرشده نامه نیست و یک مورد هم دربردارنده دو نامه است. بنابراین، 130 نامه صحیح است. کتب حدیثی، بیشترین نامه ها را دربردارند. برخی نامه ها نیز در کتب تاریخ و سیره، اخلاقی و رجالی آمده است. در این مقاله، با تکیه بر جلد ششم کتاب «مکاتیب الائمه» اثر آیت الله احمدی میانجی (م.1379)، منابع نامه ها با توجه به موضوعات به هفت گونه: حدیث، سیره و تاریخ، فضایل و مناقب، رجال، ادعیه و اعمال، فقهی و اخلاق، دسته بندی شده است. سپس، برای اعتبارسنجی هر منبع، با مراجعه به کتب رجالی و سایر آثار، شخصیت مؤلف و نیز اثر وی بررسی شده است؛ تا از این طریق، میزان اعتبار نامه روشن شود. میزان فراوانی نامه ها در کتب مختلف، در یک جدول آورده شده است. همچنین در این مقاله، دیگر آثار مرتبط با نامه ها، به ویژه با رعایت تقدم و تأخر آنها مورد بررسی قرار گرفته تا نسبت به عدم تکرار نامه اطمینان حاصل گردد. با بررسی و دسته بندی منابع نامه ها روشن شد که منابع نقل کننده نامه ها، دارای اعتبار و شایسته استناد است و نیز بیشتر نامه ها در منابع شیعیی حدیثی و تاریخی و سیره اهل بیت(ع) قرن چهارم آمده است. البته این ادعا به معنای نقل عین عبارت امام(ع) نیست. 71 یک نامه را آثار قرن چهارم نقل کرده اند و از این میان، 66 نامه در سه کتاب از کتب اربعه شیعه (کافی، تهذیب و من لایحضر الفقیه) نقل شده است که این امر، بر اعتبار و اهمیت این نامه ها می افزاید. 9 نامه نیز از سایر تألیفات مؤلفان کتب اربعه نقل شده است که حایز اهمیت است. برخی نامه ها از منابع متأخر مانند بحار الأنوار و مدینه المعاجز نقل شده است که از حیث اعتبار، در رتبه بعدی قرار دارند. یک روایت نیز از هدایه الکبری نوشته حسین بن همدان خصیبی نقل شده است که اگر این اثر را مربوط به دوره استقامت او و پیش از غلو بدانیم، تردیدی در باره اعتبار آن وجود نخواهد داشت. از اثبات الوصیه و دلائل الامامه که مؤلفان هر دو اثر مورد اختلاف است نیز 8 نامه نقل شده است که پیرامون این نامه ها، باید با تأمل و دقت بیشتری در خصوص میزان اعتبارشان سخن گفت. در مجموع، حاصل این پژوهش پس از بررسی و شناخت منابع نامه های امام حسن عسکری(ع)، این است که بیشتر نامه ها دارای منابع معتبر می باشد.A Study on the Sources of the Letters attributed to Imam Hassan al-ʿAskarī (PBUH)
The Imams’ letters are among the most important legacies of Imāmī Shiʿism, and their study is significant from various perspectives. Although some scholars have collected these letters, their different dimensions have not yet been thoroughly analyzed. A proper examination of these letters depends first on identifying their sources, and then on studying their chains of transmission and textual content. This article, employing a descriptive method and drawing upon a range of early works, investigates the sources of Imam Hassan al-ʿAskarī’s letters. It seeks to answer two key questions on which sources and works from the past to the present have transmitted the letters; and what are the reliability, characteristics, and typologies of these sources, and in which centuries are these letters most frequently reflected. Imam al-ʿAskarī (PBUH), due to the particular conditions of his time, was summoned from Medina to Iraq along with his father Imam al-Hādī (PBUH) in 234 A.H, under compulsion and surveillance in Sāmarrāʾ, the ʿAbbāsid capital (132–656 A.H). Following the martyrdom of his noble father in 254 A.H, his Imamate—lasting only six years—began at the age of twenty-two. Until his martyrdom in 260 A.H, Imam al-ʿAskarī (PBUH) lived under the governance of three ʿAbbāsid caliphs. In addition to the crucial task of preparing the ground for the occultation of his son, Imam al-Mahdī (PBUH), he also considered the doctrinal and social needs of the community. Given the restrictions imposed on him, his main means of communication with his followers was through the letters. Despite the brevity of his Imamate, 130 letters in seven thematic areas—tawḥīd (monotheism), imamate, miracles and extraordinary reports, jurisprudence, supplication, exhortations, and overstatement—have been transmitted in various sources. In Makātīb al-Aʾimma, Aḥmadī Miyānjī reported 138 letters attributed to Imam al-ʿAskarī (PBUH); however, in the author’s view, nine of these do not qualify as letters, and one contains two separate letters; so, 130 letters are totally accurate. The majority of these letters appear in ḥadīth collections, while others are preserved in works of history and biography, ethics, and rijāl. This study, based on volume six of Makātīb al-Aʾimma by Ayatollah Aḥmadī Miyānjī (d. 1379 A.H), categorizes the sources of the letters into seven types: ḥadīth, sīrah, history,virtues and merits, rijāl, supplications and devotional practices, jurisprudence, and ethics. For the purpose of criticizing each source, the authors and their works are examined in light of biographical dictionaries (kutub al-rijāl) and other relevant literature in order to determine the reliability of each letter. The frequency of letters cited in various sources is also presented in tabular form. Additionally, other related works are surveyed, with attention to chronology, in order to ensure that the repeated letters are not counted twice. This analysis demonstrates that the transmitting the sources of these letters are, for the most part, reliable and worthy of scholarly reference. The majority of the letters are found in the Shiʿi ḥadīth and historical-sīrah sources of the fourth-century. About 71 letters are reported in the works of the fourth-century, 66 of them are preserved in three of the Four Books of Shiʿism (al-Kāfī, Tahdhīb, and Man Lā Yaḥḍar al-Faqīh), which greatly enhances their authenticity and significance. The additional nine letters are cited from other writings of the compilers of the Four Books. Some letters appear in later sources such as Biḥār al-Anwār and Madīnat al-Maʿājiz, which are of lower rank in terms of reliability. A single report is found in Hidāyat al-Kubrā by Hussain ibn Ḥamdān Khaṣībī; if this work is attributed to his earlier, pre-exaggeration phase, its authenticity is not in doubt. Eight letters are transmitted in Ithbāt al-Waṣiya and Dalāʾil al-Imāmah, though the disputed authorship of these two works requires greater caution in evaluating their reliability. In conclusion, this study finds that the majority of the letters attributed to Imam Hassan al-ʿAskarī (PBUH) are preserved in credible sources.
تبلیغات
