علیت در نظام کلامی معتزله: مفهوم شناسی، فروعات و مصادیق (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
معتزله به عنوان یکی از جریان های اصلی کلامی در عالم اسلام به بحث علیت، فروعات و مصادیق آن، در قالب مباحث گوناگون کلامی همچون خلقت، استطاعت، اراده و فاعلیت خدا و انسان در افعال مباشر و متولد پرداخته است که استخراج و تحلیل نظرات ایشان، سهمی بسزا در فهم سیر تفکر فلسفی و کلامی این نحله دارد و نیز نشان دهنده تأثیرپذیری فکری آن ها از سایر اندیشمندان است. معتزله بصره و بغداد که هرکدام به دو گروه متقدم و متأخر تقسیم می شوند، درباره تعریف و تبیین مفهوم علیت و اقسام آن، فروعات قاعده علیت، ملاک نیازمندی معلول به علت و نحوه علیت خداوند و انسان، آرای مشترک و گاه متفاوتی دارند. در این مقاله کوشیده ایم دیدگاه های دانشمندان برجسته معتزلی را از آثار معتبر ایشان درباره مباحث فوق، استخراج کرده و ضمن تبیین آرای مشترک، اختلاف نظرهای درون فرقه ای آن ها را نشان دهیم. در نهایت، به نظر می رسد دانشمندان معتزلی در مسائل متعددی همچون قاعده الواحد، علیت خداوند نسبت به جواهر و اعراض، چگونگی بقا و فنای اجسام، چیستی استطاعت و نیز علیت انسان در افعال متولد، با هم اختلاف نظر دارند. همچنین برخی از ایشان در مباحثی مانند قاعده الواحد و ملاک نیازمندی معلول به علت، به دیدگاه های فیلسوفان نزدیک شده اند.Causality in Mu'tazilism Theological System: Conceptology, Branches and Examples
Mu'tazilism, as one of the main theological currents in the Islamic world, has discussed causation, its branches and examples, in the form of various theological topics such as creation, ability, will and action of God and man in direct and indirect (Mutawallid) actions, wich extracting and analyzing their opinions has a great contribution in understanding the course of philosophical and theological thinking of this sect, and also shows their intellectual influence from other thinkers. Mu'tazilites of Basra and Baghdad, each divided into two groups, the earlier and the later, have common and sometimes different opinions about the definition and explanation of the concept of causality and its types, the branches of the rule of causality, the criterion of effect’s need for a cause and the method of causality of God and man. In this article, we have tried to extract their views on the above topics from the authentic works of prominent Mu'tazilite scholars and show their intra-sect differences while explaining the common opinions. Finally, it seems that Mu'tazilites differ among themselves on many issues such as the rule of unity (al-Wāhid), God's causality with regard to substances and accidents, how bodies survive and perish, what is ability, and human causality in indirect actions. Also, some of them have come close to the views of philosophers in discussions such as the rule of unity and the criterion of effect’s need for a cause.
تبلیغات
