سببی واژگانی

مطالعات گسترده انجام شده در سه دهة اخیر نشان می دهد که ساختار واژی ـ نحوی ساخت های سببی در زبان های مختلف منعکس کنندة ادراک انسان از چگونگی رابطة سبب و نتیجه در رویدادهای جهان خارج است. در این پژوهش، پس از پرداختن به مفاهیم اصلی، ارکان و انواع ساخت های سببی (واژگانی، صرفی و مرکب)، در چهارچوب یافته های کامری (1989)، دیکسون (2000)، و هایمن (1983)، (اصل تصویرگونگی فاصله)، با استناد به شواهد و داده هایی از انواع ساخت های سببی فارسی، نشان داده شده است که: در انواع ساخت های سببی فارسی، فاصلة صوری ـ موجود بین عناصر در ساختار صوری ـ منعکس کنندة فاصلة مفهومی ـ موجود بین عناصر مفهومی مربوطه ـ است. نتایج این پژوهش اولاً مبیّن انگیختگی (تصویرگونگی) این گونه ساخت ها در زبان فارسی است؛ و ثانیاً مؤید جهانی بودن مبانی نظری زبان شناسی شناختی ـ نقش گرا می باشد.

زبان پشتو یکی از زبان های ایرانی است که درباره آن پژوهش های زبان شناختی اندکی صورت گرفته است. سببی سازی در زبان پشتو نیاز به توضیح بیشتر دارد، زیرا این مسئله از اهمیت زیادی برخوردار است، اما در کتاب های دستور زبان پشتو و زبان شناختی این زبان توجه لازم به این مسئله نشده است. از این رو بررسی و پژوهش سببی سازی در این زبان از اهمیت خاصی برخوردار است. هدف از این پژوهش توصیف مقوله سببی سازی زبانِ پشتو است. داده های مورد نیاز این تحقیق از آثار و گویشوران این زبان براساس پژوهشِ دبیرمقدم (1399) انجام شده است. روشِ تحقیق این نوشتار علاوه بر توصیف سببی سازی، مبتنی بر مثال های زبانِ پشتو است که آوانویسی و معنا گزاری شده است. نمونه های این متن از میان صدها جمله انتخاب شده و مورد تحلیل و تجزیه قرار گرفته است. مسئله مهم، بازنمایی ساخت سببی در زبان پشتو است که چگونه انجام می شود؟ زبان پشتو ازجمله زبان های فاعل مفعول فعل است و سببی سازی در این زبان به شکل صرفی و نحوی وجود دارد. این پژوهش بر اساس نظریه رده شناسی به تحلیل داده ها پرداخته است. سببی سازی زبان در پشتو نسبت به زبان فارسی پیچیده است؛ چون از یک اصل مشخص پیروی نمی کند. در سببی صرفی علاوه بر وند (aw) از پیش اضافه های (pӘ,pӘr) و(war bânde,pre) کار گرفته می شود. میزان زایایی سببی های کمکی در زبان پشتو بیشتر است چون با بیشتر افعال می آید و فعل را متعدی می سازد.