اصل فرافکنی

در این مقاله رویکرد های متفاوتِ دستور زایشی یعنی نظریه های گشتارگرا، واژگان گرا و حاکمیت و مرجع گزینی در نحوه شکل گیری و ساخت ترکیب فعلی و غیرفعلی در زبان فارسی بررسی می شوند. شواهد مطالعه، یافته ها نشان می دهد که نقش دستوریِ سازه ها و گزاره های انتزاعی در رویکرد های گشتارگرا سازوکار کافی برای ساخت ترکیب ارائه نمی دهند و ناقض اصل بازیابی هستند. رویکردهای واژگان گرا نمی توانند ترکیب های دو موضوعی و ترکیب هایی که در ساخت آنها از موضوع بیرونی و فرایند های نحوی استفاده شده است را تبیین کنند. چارچوب زیرمقوله ای فعل در رویکرد افراطیِ نظریه حاکمیت و مرجع گزینی رعایت نمی شود، موضوع در مجاورت ستاک برگرفته فعلی نیست و از اصل فرافکنی تخطی صورت می گیرد. همچنین، در این رویکرد برخلاف ماهیت اشتقاقیِ وند، نمود ترکیب برگرفته از وند تصریفیِ تحت حاکمیت گره تصریف ملاحظه می شود. رویکرد اعتدالیِ حاکمیت و مرجع گزینی نیز قادر به توضیحِ حالت بخشیِ هسته فعلی به سازه غیرمجاور نیست. تحلیل داده های واژه های مرکبِ فعلی و غیرفعلیِ زبان فارسی نشان داد که رویکرد تعاملیِ نحوی- صرفی برای توصیف و تبیینِ ترکیب کارآمدتر است.

در پژوهش حاضر، نمونه هایی از ۸۵۷۹  واژه مرکب فعلی در زبان فارسی معاصر با توجه به فرایند انضمام مطالعه شدند تا نقش این فرایند در ساخت آنها روشن شود. تحلیل داده ها نشان داد که این مقوله زایا از انضمام سازه های موضوع، افزوده و گروه نحوی با هسته برگرفته فعلی تشکیل می شود. سازه غیرهسته ترکیب فعلی می تواند فاعل، مفعول صریح، مفعول غیرصریح، قید، صفت، ضمیر، مفعول به همراه فاعل و گروه های نحوی اسمی، صفتی و حرف اضافه ای باشد. نمودارهای درختی ترکیب های فعلی مؤید آن است که حرکت سازه ها برپایه انضمام نحوی در زبان فارسی از اصول محدودیت هسته، مقوله تهی و فرافکنی تخطی می کنند. علاوه بر این، ویژگی های غیر ارجاعی سازه غیر هسته ترکیب های فعلی، هسته پایانی بودن ترکیب های فعلی برخلاف گروه های نحوی، ترکیب های فعلی تیره، تغییر ظرفیت فعل در گذر از ژ ساخت به ر ساخت، اصل اقتصاد واژگانی، ایجاد کل معنایی و انضمام چندگانه نیز، استدلال هایی هستند مبنی بر اینکه رویکرد انضمام صرفی ساختِ ترکیب های فعلی را رقم می زند. این رویکرد بدون محدودیت های نحوی گشتاری و ازطریق کنار هم نهادن سازه ها به طور مستقیم ترکیب های فعلی را شکل می دهد. شواهد و استدلال های دیگری نظیر ارجاعی بودن سازه غیر هسته ترکیب فعلی، ترکیب های فعلی هسته آغازین، ترکیب های فعلی گروهی، ترکیب های فعلی گسترش پذیر و همپایگی مؤید نقش انضمام نحوی در ساخت ترکیب های فعلی هستند. به طورکلی، یافته ها بیانگر آن است که هیچ کدام از فرایندهای انضمام صرفی و نحوی به تنهایی ساخت ترکیب فعلی را رقم نمی زند، بلکه انضمام معنایی (یا شبه انضمام) رویکرد فعال در ساخت این مقوله زایا در زبان فارسی است.