محمدرضا آبیاری

اصلاحات ضد فساد در ایران، با وجود ضرورت روزافزون و فشارهای داخلی و بین المللی، طی چند دهه گذشته به دلیل موانع نهادی، فرهنگی و ساختاری، به نتایج مؤثر و پایدار دست نیافته اند. این پژوهش با رویکرد تحلیل نهادی و روش کیفی، به بررسی چرایی ناکامی این اصلاحات می پردازد. داده ها از طریق تحلیل ۲۴ سند رسمی و انجام ۱۸ مصاحبه نیمه ساختاریافته با کارشناسان، مدیران دولتی و سیاست گذاران حوزه حکمرانی گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد که سه سازوکار اصلی در شکل گیری مقاومت نهادی نقش تعیین کننده دارند: نخست، وابستگی تاریخی و قفل نهادی که مانع از تغییر در مسیرهای تثبیت شده می شود؛ دوم، تعامل ناسالم میان نهادهای رسمی و شبکه های غیررسمی قدرت که موجب تداوم روابط غیرشفاف و بازتولید الگوهای فسادزا می گردد؛ و سوم، پراکندگی نهادی و ضعف هماهنگی بین دستگاه های متولی که ظرفیت اجرایی اصلاحات را تضعیف می کند. این نتایج نشان می دهد بدون اصلاح تدریجی ساختارهای نهادی، افزایش شفافیت و تقویت استقلال نهادهای نظارتی، سیاست های ضد فساد در ایران همچنان ناکام خواهند ماند. در پایان، مقاله پیشنهادهایی عملی برای کاهش مقاومت نهادی، تقویت پاسخگویی سازمانی و نهادینه سازی اصلاحات پایدار ارائه می کند.