سعید فنائی

استیکال، به معنای بهره برداری دنیوی و منفعت طلبانه از مقدسات دینی (همچون قرآن، اهل بیت(ع) و علوم ایشان و نیز دین و عبادت خدا)، یکی از رفتارهایی است که در منابع روایی شیعه و سنی مورد نکوهش شدید قرار گرفته و پیامدهای زیان بار مادی و معنوی همچون فقر، بی بهره ماندن از ثواب اخروی، عذاب دوزخ و لعن خدا و رسول برای آن ذکر شده است. این دسته از احادیث در نگاه ابتدایی، مشاغل مرتبط با دین و علوم دینی (از جمله تعلیم و قرائت قرآن، مدح و مرثیه خوانی و...) را نیز شامل شده است و گمانه حرمت کسب درآمد از این راه را ایجاد می کند. اما یافته های این تحقیق که با نگاه تحلیلی - توصیفی به روایات و با توجه به بافت موقعیتی آن تدوین شده است، نشان می دهد که استیکال نه صرفاً به معنای کسب درآمد، بلکه دربردارنده سوء استفاده از موقعیت دینی برای ریاست طلبی، منزلت خواهی و فریب مردم است. تمرکز روایات مذمت استیکال بر رفتار غالیانی چون ابوالخطاب و پیروانش است که با نسبت های دروغین به اهل بیت(ع) و ادعاهایی چون بابیت و نبوت برای خود، در پی جذب پیروان و تشکیل حلقه هایی از طرفداران و به تبع، کسب منافع برای خود بوده اند. مقاله ضمن تحلیل مفهوم استیکال در منابع لغوی، تفسیری از کاربست های روایی آن ارائه داده است و نتیجه می گیرد که استیکال مفهومی فراتر از کسب مال و ناظر به نوعی انحراف در نیت و هدف فعالیت های دینی است.