ربابه میرباقری فیروزآباد

تعقیبات نماز به عنوان دعاهای پس از فریضه الهی نماز، نقشی اساسی در حفظ روح و آثار معنوی نماز و جلوگیری از فراموشی و پراکندگی ذهنی ایفا می کنند. واژه «معقِّبات» در قرآن به معنای فرشتگان نگهبان آمده است، اما در کتاب های لغوی علاوه بر آن، به دعاهای بعد از نماز و حتی شتران به صف شده برای نوشیدن آب نیز ترجمه شده است. در پژوهش حاضر، منظور از تعقیبات، دعاهای پس از نماز است که در کتاب های لغوی با عنوان «معقِّبات» از آن یاد شده است. مسئله اصلی این پژوهش، تاریخچه تحول مفهوم و  اعمال تعقیب نماز در چهار کتاب اصلی حدیثی متقدمان امامیه؛ الکافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب الاحکام، و الاستبصار است. این مطالعه به روش تحلیل کیفی تطبیقی محتوا و با استفاده از منابع کتابخانه ای، بر آن است تا تغییرهای متنی در دعاها و رفتارهای مرتبط با تعقیبات نماز را استخراج و تبیین کند. محدوده و معیار گزینش روایت ها، باب تعقیب نماز در کتاب الصلاه از کتاب های مذکور بوده است. نتایج پژوهش نشان داد که روایت های تعقیب در این کتاب ها طی ۱۳۱ سال، به علت تفاوت در هدف و نوع نگارش و موقعیت زمانی و مکانی نویسندگان پیوسته دارای فضیلت ها، آداب و دعاهای بیشتر شده است.