حسین عباس

حکومت پنج ساله امام علی (ع) با وجود کوتاهی مدت، با چالش های بزرگی همچون جنگ های جمل، صفین و نهروان همراه بود. در این شرایط، برخی از یاران امام ثبات قدم داشتند و «رویش» یافتند، در حالی که گروهی دچار «ریزش» شدند. مسئله اصلی پژوهش، شناسایی علل سیاسی رویش ها (بقا و رشد سیاسی یاران) در حکومت علوی است تا الگویی برای مقابله با فتنه ها و حفظ انسجام سیاسی در جوامع اسلامی معاصر ارائه گردد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی‑تحلیلی، با استفاده از منابع کتابخانه ای اعم از متون تاریخی، حدیثی، رجالی و کتب تفسیر، به ویژه نهج البلاغه، انجام شده است. بر اساس پژوهش صورت گرفته، نتایج حاکی از آن است که علل سیاسی رویش ها در حکومت علوی عمدتاً شامل اطاعت و تسلیم محض در برابر امام زمان خویش است که در یارانی همچون عمار یاسر، مالک اشتر و عدی بن حاتم تجلی یافته بود؛ همچنین تصمیم گیری به موقع و اقدام در لحظات حساس تاریخی که مانع از دست رفتن فرصت ها می گردید. دوری گزیدن از همکاری با فتنه گران و بدعت گذاران و خویشتن داری در معرکه های فتنه از دیگر عوامل مؤثر بود. قانون گرایی و پایبندی به میثاق های الهی و اجتماعی نیز نقش بسزایی در رشد و بقای سیاسی یاران داشت. گفت وگو و افشای توطئه های دشمنان به ویژه در جنگ های جمل و صفین، زمینه را برای روشنگری و جذب نیروهای آگاه فراهم می آورد. از سوی دیگر، کنترل و مراقبت مستمر امام علی (ع) بر کارگزاران و تشکیل نهادهایی همچون «شرطه الخمیس» مانع از انحراف و سوءاستفاده می شد. در نهایت، بصیرت دینی و سیاسی به عنوان مهم ترین عامل، توانایی تشخیص حق از باطل و مقاومت در برابر فتنه ها را به یاران می بخشید؛ بنابراین رویش های سیاسی در حکومت علوی در پرتو تبعیت آگاهانه از رهبری معصوم، قانون مداری، هوشیاری در برابر فتنه، نظارت همگانی و بصیرت افزایی تحقق یافت که این آموزه ها برای جوامع اسلامی معاصر در پیشگیری از ریزش نیروهای مؤمن و تحکیم وحدت سیاسی الگویی کارآمد به شمار می رود.