سلطانعلی کمالی

تعصب و تبعیض قومی علیه هزاره های افغانستان در دو سده اخیر، فرایندی پویا بوده که از شکل های آشکار خشونت به صورت بندی های پیچیده تر تحول یافته است. در این مقاله با رویکرد تبارشناختی-جامعه شناختی به این پرسش می پردازیم که چگونه تعصب قومی (عصبیت) به عنوان نگرش و باور برتری جویانه، زمینه ساز سازوکارهای تبعیض شده و این سازوکارها از منطق حذف کلان در دوره دولت سازی اواخر سده نوزدهم، به طرد نهادی و سپس به شبکه پراکنده ای از مکانیسم های روزمره که آن را میکروفیزیک تبعیض می نامیم، تحول یافته اند. چارچوب نظری مقاله، تلفیقی از نظریه عصبیت ابن خلدون، اندیشه عدالت فارابی، نظریه شناسایی هونت، نظریه ساختاربندی گیدنز و مفاهیم خشونت نمادین بوردیو است که با رویکرد نقادانه قرآنی به ابزارسازی دین می پردازد. داده ها را از روش تحلیل اسنادی متون تاریخی، پژوهش های دانشگاهی و گزارش های حقوق بشری گردآوری کرده ایم. یافته ها تحول تعصب و تبعیض را در سه مرحله نشان می دهد: در دوره عبدالرحمن خان (۱۸۸۰-۱۹۰۱)، تعصب قومی-مذهبی به پاک سازی قومی و مصادره زمین منجر شد و عصبیت هزاره را شکست؛ در سده بیستم میانی، تبعیض در قوانین، آموزش و گفتمان نهادینه شد؛ و از دهه ۱۹۹۰ به بعد، در زبان روزمره، مدرسه، بازار کار و فضای عمومی رسوب کرد. در مقابل، عاملیت جمعی از روش سیاسی شدن هویت، ارتقای سرمایه فرهنگی و بازنمایی مثبت، بازیابی شناسایی را شروع کرده است. مشارکت نظری این مقاله در مفهوم سازی میکروفیزیک تبعیض، تلفیق اندیشه اسلامی و جامعه شناسی معاصر، و نشان دادن دوگانگی ساختار-عاملیت است. کلیدواژه ها