مرضیه پزشگیان

در منظومه عرفانی ابن عربی، نفس انسانی حقیقتی ذو مراتب است که در سیری اشتدادی از تعلقات مادی تا مرتبه تجرد فوق عقلانی مدارج استکمالی را تجربه می کند. ابن عربی معرفت حقیقی را نه حاصل استدلال عقلی و کاربست ابزارهای عقل نظری، بلکه درنتیجه کشف، ذوق و شهود الهی می داند و معتقد است که تا نفس از قید عقل نظری رها نشود، به علم و معرفت الهی دست نخواهد یافت. این پژوهش با روش تحلیلی تفسیری و رویکرد فلسفی عرفانی، به بررسی و تحلیل امکان تجرد فوق عقلانی نفس در اندیشه ابن عربی پرداخته است. در این چارچوب، مفهوم «طور وراء طور عقل» به مرتبه ای معرفت شناسانه اشاره دارد که علم در آن حضوری و شهودی است و نه حصولی. به تناسبِ چنین معرفتی، تجرد فوق عقلانی، مرتبه وجودشناسانه ای است که نفس انسانی، لاجرم برای دریافت چنین معرفتی، تجربه آن را اقتضا دارد و مرتبه ای است که نفس به فنا و اتحاد شهودی با حق و بقاء بالله می رسد. در این افق، انسان کامل، مظهر جامع اسماء و صفات الهی و حقیقت محمدیه برزخ جامع میان حق و خلق و عالی ترین مرتبه تجرد و معرفت است. یافته ها نشان می دهد که حرکت نفس از عقل به فوق عقل، ضرورتی هستی شناسانه و شرط تحقق معرفت شهودی و فنای در حق است، زیرا تنها در این مرتبه است که انسان به شهود وحدت حق در کثرت مظاهر و کمال نهایی خود می رسد.