سحر طاهری

تفسیر شعر یکی از مهم ترین پژوهش های ادبی است که زمینه آشنایی مخاطبان را با متون نظم فراهم می سازد. این شیوه از بررسی متن غالباً در سطح محتوا و با سیر کلی مفسر در شعر صورت می پذیرد. سیر کلی در متون ادبی به ویژه شعر اگرچه برای دانشجویان و مخاطبان عام زبان و ادب فارسی سودمند است، در بررسی متون گسترده ادبی، دریافت جامع و دقیق ویژگی های متن و زوایای آشکار و پنهان اندیشه خالق اثر چندان کارآمد به نظر نمی رسد. در پژوهش حاضر به طرح و بررسی الگویی ترکیبی (کمّی- کیفی) در تفسیر متن پرداخته می شود که به واسطه آن امکان بررسی دقیق تر آثار ادبی فراهم می گردد. در این بررسی که بر مبنای کلیدواژه جان در غزلیات عطار صورت می پذیرد، نخست ابیات دارای این کلیدواژه از سراسر غزلیات عطار استخراج و مضامین آن ها طبقه بندی می شود و سپس برخی از ابیات مرتبط با مضمون جان بازی به عنوان یکی از مضامین کلیدی غزلیات شاعر شرح و تفسیر می گردد. نتایج حاصل از طبقه بندی ابیات نشان می دهد که پنج مضمون، پروای جان داشتن/ نداشتن، نور و تعالی جان، جان بازی، وجود و عدمِ جان و جان عاشق مضامین کلیدی غزلیات عطار به شمار می رود. همچنین تفسیر ابیات مرتبط با جان بازی نشان می دهد که عطار به ظرفیت معنایی واژگان توجه ویژه ای دارد و برخی از مهم ترین مضامین شعری خود را در غزلیات و برخی دیگر از آثار خویش با شبکه معنایی یکسان بیان می کند. این زنجیره معنایی بیانگر وحدت سازمان یافته شعر عطار است و آثار گوناگون او را شرحی بر یکدیگر قرار می دهد.