سهیلا محمدی کتج

در جوامعِ با تنوع مذهبی، چگونگی مواجهه سازنده با مخالفان عقیدتی، به ویژه در مباحث بنیادینی مانند توحید ذات، یک دغدغه عملی و معرفتی است. با وجود تأکید منابع اسلامی بر جدال احسن، پژوهش های نظام مند چندانی به تحلیل الگوهای عینی و کاربردی این روش در سیره و سنت معصومان، به ویژه در دوره شکوفایی رویارویی های کلامی در عصر امام صادق۷، نپرداخته اند. این خلأ، ضرورت استخراج و تحلیل روش های ایشان در گفتگو با کفّار را آشکار می سازد. این پژوهه نشان می دهد امام صادق۷ در مواجهه های عقیدتی با کفّار درباره ذات الهی، از چه الگوها و روش های استدلالی نظام مندی بهره برده اند و این الگوها چه مؤلّفه های مشترکی را نشان می دهد؟ این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی نشان می دهد که حضرت از یک الگوی حکیمانه و پویا پیروی می کردند که مبتنی بر تناسب سنجی با ظرفیت مخاطب بود. مهم ترین مؤلّفه های این الگو عبارت اند از: کاربردی سازی برهان از جمله برهان نظم و برهان فطرت در قالب جدل و موعظه و شواهد تجربی؛ مهارت در اقرارگیری از طرف مقابل با پرسش های حساب شده؛ استدلال درون دینی بر اساس پیش فرض های خودِ مخالف؛ ابطال ادعا با پاسخ نقضی؛ پرهیز از مغالطه و پایبندی به اخلاق گفت وگو. برآیند این مؤلفه ها، الگویی نظام مند برای مناظره عقیدتی توأم با تأثیر و احترام را ارائه می دهد.