نیره زارعی

دین همواره به عنوان یکی از ارکان اصلی مشروعیت و حاکمیت در ایرانِ پس از انقلاب اسلامی مطرح بوده است. از همین رو، تلاش های نظری و گفتمانی گوناگونی برای فهم، تبیین و بازخوانی دین شکل گرفته اند که در میان آنها دو جریان «اسلام سنتی» و «روشنفکری دینی» جایگاهی برجسته تر دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر آرای دو متفکر برجسته، یعنی آیت الله محمدتقی مصباح یزدی و استاد مصطفی ملکیان، به عنوان نمایندگان شاخص این دو جریان، در پی پاسخ به این پرسش است که آنها بر اساس کدام مؤلفه ها اقدام به فهم دین کرده اند. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون سه مرحله ای استرلینگ بوده و با بهره گیری از پاره گفتارها و آثار مکتوب این دو اندیشمند، مضامین بنیادین استنباط شده اند. یافته ها نشان می دهد در نگاه آیت الله مصباح، سه مؤلفه «ضرورت تبیین باورهای اعتقادی»، «جامعیت نگری در دین» و «تکلیف گرایی ایمان مدار» نقش محوری دارند. در حالی که در اندیشه استاد ملکیان سه مضمون فراگیر «تغییرپذیری در معرفت دینی»، «عقلانی سازی باورهای دینی» و «اخلاق و معنویت به عنوان بنیان دینداری» برجسته هستند؛ این تمایز نشان دهنده تفاوتی بنیادین در مبانی معرفت شناختی، روش شناختی و غایت گرایانه هر کدام از آنها نسبت به فهم دین است.