سیده سمانه صابری

آب به عنوان یکی از عناصر بنیادین زیست محیطی، در تمدن های پیشامدرن نقشی فراتر از نیازهای زیستی ایفا می کرد و در ایرانِ دوره اسلامی نیز از جایگاهی راهبردی در سیاست گذاری ها و تصمیم گیری های اقتصادی برخوردار بود. پژوهش حاضر با تمرکز بر بازه زمانی قرون نخستین هجری تا پایان قرن ششم، به بررسی نقش آب در شکل گیری سیاست ها و ساختارهای اقتصادی حکومت های ایرانی از جمله امویان، عباسیان، آل بویه، سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان می پردازد. در این دوره ها، آب نه تنها عامل توسعه کشاورزی و رونق تجاری بود، بلکه به عنوان ابزاری در مدیریت قدرت، مشروعیت بخشی سیاسی، اعمال نفوذ منطقه ای، و نیز در تعیین روابط میان دولت و مردم ایفای نقش می کرد.سوال این مقاله این است که آب چه نقشی در شکل گیری سیاست ها و ساختارهای اقتصادی حکومت های ایران از آغاز قرون اسلامی تا پایان قرن ششم هجری ایفا کرده و چگونه بر فرآیندهای حکمرانی، توزیع قدرت، و توسعه اقتصادی در این دوره ها تأثیر گذاشته است؟ یافته ها نشان می دهد که حکومت ها با کنترل و تقسیم منابع آبی، ایجاد یا احیای قنوات، واگذاری امتیازات آبی به نخبگان، و نیز از طریق نهاد وقف، از آب به مثابه ابزار سیاست ورزی بهره می گرفتند. همچنین جنگ ها و نزاع های منطقه ای بر سر منابع آبی، بر تعادل قدرت و ساختارهای اقتصادی در پهنه فلات ایران تأثیرگذار بود. این تحولات در کنار وابستگی معیشتی مردم به کشاورزی، جایگاه آب را در کانون توجه دولت ها قرار داد. نتیجه آن که آب، در نظام سیاسی و اقتصادی ایران اسلامی تا پایان قرن ششم، نه فقط عنصری محیطی، بلکه مؤلفه ای راهبردی در شکل دهی به سیاست ها و ساختارهای اقتصادی به شمار می آمده است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی–تحلیلی است و بر پایه تحلیل متون تاریخی، منابع جغرافیای تاریخی و اسناد مربوط به نظام های آبیاری و ساختارهای اقتصادی نگاشته شده است.