زهره شمسینی غیاثوند

پژوهش حاضر به بررسی کارکردهای اجتماعی سیاسی آیین ها و مناسک شیعی از آغاز شکل گیری تشیع تا عصر صفوی می پردازد و نشان می دهد که این مناسک چگونه از یک مجموعه اعمال عبادی محدود به سازوکاری برای شکل دهی هویت جمعی، انسجام اجتماعی، حافظه تاریخی و در نهایت تولید مشروعیت سیاسی تبدیل شدند. هدف اصلی تحقیق، فهم چندلایه ای مناسک شیعی و تحلیل فرایندهایی است که این آیین ها را از دوره های اولیه تا عصر صفوی دگرگون کرده و محتوا، شکل و کارکردهای آنان را توسعه داده است. روش پژوهش، تاریخی تحلیلی است و با بررسی منابع دسته اول تاریخی و گزارش های مورخان مسلمان و همچنین مطالعات پژوهشگران معاصر، زمینه های اجتماعی و سیاسی دگرگونی آیین ها تبیین می شود. یافته ها نشان می دهد که مناسک شیعی در آغاز بیشتر کارکرد هویتی و حافظه ساز داشته اند، اما در دوره های میانی به ابزار همبستگی اجتماعی و مبارزه نمادین تبدیل شدند و در عصر صفوی با رسمی شدن تشیع، نقش مشروعیت بخشی سیاسی نیز یافتند. نتیجه آنکه آیین های شیعی پدیده هایی ثابت نیستند بلکه در تعامل با قدرت سیاسی، ساختار اجتماعی، و حافظه تاریخی، مدام دگرگون شده و به عناصر بنیادین هویت شیعی تبدیل شده اند.