ایمان مسلمی پطرودی

عصر قاجار یکی از دوره های پرتنش تاریخ ایران است که در آن ساختارهای سیاسی، مذهبی و فرهنگی با بحران های هم زمان مواجه شدند. این پژوهش با هدف تحلیل زمینه های فرهنگی و مذهبیِ شکل گیری جریان بابیه، این پرسش اصلی را دنبال می کند که: چه عواملی در بستر اجتماعی و دینی عصر قاجار زمینه ظهور و پذیرش جریان بابیه را فراهم ساخت؟ برای پاسخ به این پرسش، پژوهش با به کارگیری روش تحقیق تاریخی–تحلیلی و بهره گیری از منابع دست اول و مطالعات ثانوی، تعامل «رواج خرافه گرایی و هزاره باوری» و «بحران دینی»را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که آمیختگی باورهای مذهبی با خرافات، ضعف عقلانیت دینی، و رشد نجات باوری در میان مردم، جامعه را مستعد پذیرش دعوی های موعودگرایانه کرد. از سوی دیگر، اختلافات عمیق درونی روحانیت-از جمله نزاع اخباری و اصولی و ظهور شیخیه-به تضعیف مشروعیت دینی رسمی انجامید. برآیند این شرایط، بستری اجتماعی–مذهبی بود که در آن جریان بابیه توانست به عنوان بدیلی برای نظم دینی مستقر طرح شود. این مطالعه نشان می دهد که پیدایش بابیه محصول هم افزایی عوامل فرهنگی و مذهبی عصر قاجار است.