اسماعیل چنگیزی ادهایی

این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و با اتکا بر اسناد تاریخی و منابع کتابخانه ای به تحلیل نقش حکومت قاجار در رویارویی و سرکوب جنبش بابیه می پردازد و استدلال می شود که مواجهه ی حکومت قاجار با بابیه، فرآیندی پیچیده و چندوجهی بود که از مرحله ی بی توجهی اولیه به سرعت به مرحله ی سرکوب نظامی تمام عیار تبدیل شد. این سرکوب، تنها برآمده از ملاحظات دینی نبود، بلکه ترکیبی از عوامل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شامل «حفظ مشروعیت سنتی»، «هم پیمانی با نهاد مذهبی»، «ترس از تضعیف حاکمیت در مناطق پیرامونی» بود و «ملاحظات بین المللی» در آن نقش داشت. مقاله ی حاضر با واکاوی این عوامل در سه عرصه ی «گفتمان سازی، سیاست گذاری و اجرا»، نشان می دهد که چگونه حکومت قاجار، بابیه را از یک «مسئله مذهبی» به یک «تهدید امنیت ملی» تبدیل کرد و با بسیج منابع نظامی و تبلیغی، به قلع وقمع آن اقدام نمود. نتایج پژوهش نشان می دهد که سرکوب بابیه نه صرفاً واکنشی امنیتی بلکه بخشی از سیاست کلان دولت قاجار برای حفظ نظم سلطنتی، مهار فرقه گرایی، جلوگیری از قدرت گیری گفتمان های توده ای و نیز تثبیت اتحاد دولت روحانیت بوده است. این سرکوب، ضمن مهار کوتاه مدت بحران، شکاف دولت و جامعه را تشدید کرد و در بلندمدت زمینه ساز تکوین گفتمان های عدالت خواهانه و اصلاح طلبانه در ایران شد.