علی اکبر علی نیا مریان،

حمله عراق به ایران در شهریور 1359(سپتامبر ۱۹۸۰)، به عنوان یکی از طولانی ترین و پیچیده ترین مناقشات قرن بیستم، از عوامل داخلی و خارجی چندلایه ای ریشه می گیرد که در این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تاریخی و اسنادی تلاش می شود تا با بررسی همزمان بسترهای سیاسی، ایدئولوژیک و ژئوپلیتیکی دو کشور و همچنین نقش بازیگران فرا منطقه ای، علل داخلی و خارجی این جنگ را واکاوی گردد. در این راستا یافته ها و نتایج پژوهش حاضر بیانگر آن است که از منظر داخلی، تحولات پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، تضعیف ساختار نظامی ایران و ادعاهای تاریخی عراق درباره حاکمیت بر اروندرود (شط العرب) به عنوان محرک های اصلی عمل کردند. در سطح خارجی نیز، حمایت ضمنی قدرت های جهانی مانند ایالات متحده و شوروی از عراق، نگرانی کشورهای عربی خلیج فارس از صدور انقلاب ایران و تلاش رژیم بعث برای تثبیت هژمونی منطقه ای، جنگ را تشدید نمودند. این تحقیق با استناد به اسناد آرشیوی، سخنرانی های رهبران دو کشور و تحلیل های کارشناسان نشان می دهد که تقاطع منافع داخلی و منطقه ای، همراه با سوءبرداشت عراق از ضعف ایران پس از انقلاب، بستری برای آغاز جنگ فراهم کرد. یافته ها حاکی از آن است که اگرچه اختلافات مرزی بهانه ظاهری جنگ بود، اما رقابت های ایدئولوژیک، ترس از تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه و دخالت قدرت های بزرگ، از ریشه های تهاجم عراق و هشت سال جنگ تحمیلی علیه ایران بوده است.

پژوهش حاضر با محوریت قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر، به واکاوی تأثیر توافق های مرزی در بروز تنش ها میان ایران و عراق می پردازد. دو کشور ایران و عراق که پیشینه ای دیرینه از روابط سیاسی و فرهنگی دارند، همواره شاهد کشمکش های مرزی بوده اند که ریشه در معاهدات دوره عثمانی و دگرگونی های ژئوپلیتیک منطقه دارد. قرارداد الجزایر اگرچه به عنوان نقطه عطفی برای تعیین مرزهای خشکی و آبی در اروندرود و رفع اختلافات طراحی شده بود، اما با نقض عهد رژیم بعثی و اتخاذ سیاست های تهاجمی، از مسیر اصلی خود منحرف شد و به عاملی برای تشدید اختلافات بدل گشت. بررسی داده های این پژوهش که با روشی توصیفی-تحلیلی و بر پایه اسناد تاریخی انجام شده، نشان می دهد که این توافقنامه با وجود تدوین چارچوبی حقوقی برای مدیریت مرزها، به دلایل متعددی ازجمله اجرای ناقص، تحریکات سیاسی و مداخلات قدرت های فرامنطقه ای، نتوانست به ثبات پایدار در روابط دو کشور بینجامد. عراق پس از وقوع انقلاب در ایران، با توسل به توجیهات تاریخی و ژئوپلیتیکی، اقدام به لغو یکجانبه این پیمان کرد که در نهایت به شعله ور شدن آتش جنگ هشت ساله انجامید. یافته های این مطالعه بر این مفهوم کلیدی تأکید دارد که مرزها به عنوان مؤلفه های به ظاهر ثابت در نقشه ژئوپلیتیک، در پیوند با تحولات سیاسی-امنیتی می توانند به کانون های بی ثباتی تبدیل شوند. درنتیجه، مدیریت کارآمد منازعات مرزی، مستلزم وجود چارچوب های حقوقی با دوام، نهادهای ناظر بین المللی و عزم جدی برای همکاری های منطقه ای است. تجربه روابط ایران و عراق گواهی می دهد که ضعف در اجرای توافقات و استفاده ابزاری از آن ها در میدان سیاست، به جای آنکه تنش ها را کاهش دهد، می تواند محرک درگیری های ویرانگر و ناامنی در سطح منطقه شود. این درس تاریخی می تواند چراغ راهی برای حل وفصل سایر مناقشات مرزی در گوشه وکنار جهان باشد.