سید حامد حاجی میرزاده

گسترش مدل های نوین سکونت سالمندان در ایران عمدتاً با تکیه بر رویکردهای درمان محور و الگوبرداری از ساختارهای کلینیکی غربی صورت گرفته است؛ رویکردی که با زیست جهان، عادات فضایی و الگوهای فرهنگی سالمندان ایرانی و به ویژه سالمندان ساکن در بافت های تاریخی همخوانی ندارد. در یزد، این ناهمخوانی به شکل تعارض میان الگوی سنتی درون گرایی و ساختار برون گرای فضاهای مدرن بروز یافته و به کاهش حس مکان، تضعیف امنیت روانی و ایجاد نوعی بی مکانی در میان سالمندان منجر شده است. از این رو پژوهش حاضر با هدف بازخوانی، فهم و بومی سازی مؤلفه های کالبدی و ادراکی مؤثر بر حس مکان در طراحی دهکده های سلامت سالمندان در یزد انجام شده است. روش تحقیق از نوع کاربردی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی است و پس از استخراج شاخص های بومی، ادراک سالمندان از طریق پیمایش و تحلیل های آماری مورد ارزیابی قرار گرفته است.نتایج نشان می دهد که کیفیت های محیطی نقشی بنیادین در شکل دهی حس تعلق دارند و در میان آنها، عناصری همچون نورپردازی آرام و هدایت گر، امنیت و آسایش روانی، خوانایی مسیرها و حضور فضاهای نیمه عمومیِ آشنا، بیشترین تأثیر را بر تجربه زیسته سالمندان دارند. این عوامل، در بستر یزد نه صرفاً ویژگی های کالبدی، بلکه رمزگان فرهنگی و حافظه مند هستند که به سالمندان امکان بازشناسی فضا، احساس کنترل و ادراک انسجام محیطی را می دهند. همچنین یافته ها نشان می دهد که متغیرهای فردی در مقایسه با ساختار محیطی نقش محدودتری دارند و آنچه بیش از همه تجربه سالمندان را شکل می دهد، میزان انطباق فضا با الگوهای بومی، محرمیت، مقیاس انسانی و فرصت های تعامل اجتماعی است.پژوهش حاضر با ارائه چارچوبی بومی و کاربردی، گذار از مدل های بیمارستان محور به الگوهای سکونت محور سازگار با فرهنگ یزد را پیشنهاد می کند و گامی مؤثر در جهت تدوین کدهای طراحی بومی برای محیط های سالمندپذیر برمی دارد.