آذر پورشه

«مسئله زنان» در ایران برای نخستین بار با ورود مدرنیته غربی مطرح شد. به خصوص پس از وقوع انقلاب مشروطه در ایران «مسئله ی زنان» تبدیل به یک موضوع مهم و اساسی در محافل روشنفکری ایران گردید. از آنجا که روشنفکران عصر مشروطه، به عنوان نسل اول روشنفکران ایرانی، نخستین گروهی بودند که از منظر اندیشه های نوگرایانه به «مسئله زنان» در ایران پرداختند، دیدگاه های آن ها در باب این موضوع اهمیت ویژه ای دارد. این اهمیت هم به لحاظ تأثیری است که این دیدگاه ها بر نسل های بعدی روشنفکری در ایران داشته است و هم به لحاظ نقش آن در ایجاد یک مجادله و اختلاف پایدار بین دیدگاه های نوگرایانه و دیدگاه های سنت گرایانه در خصوص مسئله زنان در عصر مشروطه و پس از آن. با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهش حاضر تلاش می کند با تمرکز بر مواضع و نظرات چهار تن از نمایندگان اصلی نسل اول روشنفکران ایرانی (ملکم خان، آخوندزاده، طالبوف و آقاخان کرمانی) به این سؤال پاسخ دهد که «نسل اول روشنفکران ایرانی چه دیدگاه هایی نسبت به «مسئله زنان» داشتند؟». یافته های پژوهش نشان می دهد که مسئله زنان یکی از موضوعات اصلی مورد توجه نسل اول روشنفکران ایرانی و از جمله موضوعات اصلی اختلاف روشنفکران نوگرا و سنت گرایان در ایران عصر مشروطه بود. از یک سو، روشنفکران تحت تأثیر اندیشه های نوگرایانه برای نخستین بار خواستار تغییر وضعیت زنان شده و این تغییر را «لازمه پیشرفت» ایران می دانستند و از سوی دیگر سنت گرایان اندیشه های روشنفکران در خصوص زنان را موجب «ترویج فساد» تلقی می کردند و این یکی از دلایل اصلی ظهور گرایش مشروعه خواهی و مخالفت با مشروطه بود. رویکرد پژوهش حاضر، رویکرد توصیفی- تحلیلی بوده و از روش کیفیِ تحلیل اسناد تاریخی برای بررسی نگاه نسل اول روشنفکران ایرانی به مسئله زنان استفاده می کند.