حمیدرضا محمدی خراسانی

معنای واژگان «ولی » و «مولا » از دیرباز تا کنون جهت فهم روایات مربوط به جانشینی امیرالمؤمنین(علیه السلام) از سوی علمای اسام مورد بحث واقع شده است. اشتراک لفظی این واژه بین چند معنا و همچنین اشتراک معنوی آن در معنای «اولویت »، دو دیدگاه رایج در این زمینه هستند. نتیجه این دو دیدگاه نیز این خواهد بود که برای تعیین معنای این واژگان، باید قرینه های صارفه و معینه اقامه شود. واژه «ولی» و همخانواده هایش بیش از دویست مرتبه در قرآن استفاده شدهاند و این واژه در روایات فقهی و غیرفقهی پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز پرکاربرد بوده است. با بررسی آیات و روایات پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و همچنین تعریفهای مختلف حقیقت شرعیه، میتوان حقیقت شرعیه شدن واژه «ولی » در معنای «اولویت در تصرف » را بیشتر مورد عنایت قرار داد. در صورت اثبات این مطلب، شیعه به اقامه قرینه بر این معنا در ادله اثبات امامت امیرالمؤمنین؟(علیه السلام) نیازی نداشته و هر ادعایی برای استعمال این واژه در غیر از معنای شرعی از سوی شارع، باید با وجود قرینه صارفه اثبات شود. این نوشته با توجه به تعاریفی که از حقیقت شرعیه بهخصوص در آثار اهلسنت بیان شده و بررسی کاربردهای این واژگان در آیات قرآنی و اقوال مفسران در بابِ این استعمالات، درصدد اثبات این معنا است که واژه «ولی » حقیقت شرعیه بوده است.

اندیشمندان اهل تسنن بر این باورند، راویانی که به صحابه دشنام دهند یا مرتکب بدعت کبرا شوند و یا به آن بدعت، دعوت کنند، مورد جرح و ضعف قرار می گیرند. ازاین رو راویان فراوانی را تنها به جهت نکوهش برخی صحابه تضعیف کردند؛ ولی از جهت دیگر گرفتار تناقض آشکاری شدند و راویانی را که ناصبی هستند و یا به امیرمؤمنان دشنام داده اند، برخلاف این مبانی خود، توثیق کرده و در صحیح ترین منابع خود از آنها روایت نقل کرده اند. هدف این مقاله آن است تا شماری از راویان ناصبی که مورد توثیق اندیشمندان اهل تسنن قرار گرفته اند، نام ببرد و سرانجام دوگانگی آنها در جرح و تعدیل دشنام دهندگان صحابه به ویژه راویان ناصبی را به اثبات برساند و این دوگانگی آنها را آشکار سازد.      

مباحث الفاظ و معانی واژگان از دیرباز تاکنون مورد بحث اندیشمندان اسلام قرار گرفته است. باتوجه به اینکه یکی از منابع مهم در فهم دین «نقل» می باشد، کشف معانی واژگانی که در قرآن و روایات به کار رفته است، سهم فراوانی در درک خواسته های شارع ایفا می کند. متکلم در بیان خود ناگزیر است که وجوه معنای واژگانی و شیوه استفاده از واژه را مدنظر قرار دهد و شارع هم از این قاعده مستثنا نیست. یکی از واژگان پرکاربرد در آیات و روایات، واژه «ولی» است. فهم معنای این واژه و چگونگی استعمال آن در کلام شارع، می تواند نقش مهمی در فهم چندین آیه و روایت خصوصا ادله ای که پیرامون امامت امیرالمؤمنین علیهم السلام مورد استناد قرار می گیرند، ایفا نماید. این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی و بررسی موارد استعمال این واژه در متون اصیل دینی، درصدد اثبات حقیقت شرعیه شدن واژه ولی در معنای «اولویت در تصرف» و «سرپرستی» است. برای اثبات این مهم نیاز به بررسی آیات و روایات و ادب عرب در زمان شارع محسوس است و اگر حقیقت شرعیه بودن این واژه ثابت شود، حمل نخستین آن در کلام شارع، بر همین معنا قرار خواهد گرفت؛ مگر اینکه با قرینه از این معنا منصرف شود.