فاطمه کاشانی

پژوهش حاضر ناظر به بررسی رابطه بین «عجب» و «وحشت» در متن "إن أوحش الوحشه العجب" بوده که بخشی از حکمت سی وهشتم نهج البلاغه است. این تحقیق پس از بررسی اعتبار این متن در کتب شیعه و سنی، ضمن بررسی معنای واژگان حدیث و روایات همسو، به بیان جهت صدور و دلالت متن پرداخته و معنای اولیه روایت را استخراج می کند. آنگاه به کمک فهم شارحان حدیث از این روایت و نقد و بررسی نظریات ایشان و بررسی جنبه های بیان نشده ازسوی آن ها، به این نتیجه می رسد که آنچه موجب پدید آمدن این تنهایی ترسناک می شود، دگرگریزی فرد خودشیفته و عدم انس وی با دیگران است که این وحشت می تواند به صورت انزوای بیرونی یا درونی بروز کند و وحشت در این روایت نیز مانند عجب دارای مراتبی است. این نوشتار سعی دارد با روش توصیفی تحلیلی به تمام جنبه های متن پژوهی، شامل واژه پژوهی، ارزش گذاری متن، تشکیل پرونده علمی از روایات و شروح و آسیب شناسی متن پرداخته و به سؤالات و شبهات مربوط به این متن پاسخ دهد.

سعادت انسان که هدف از ارسال دین بوده است، با التزام صحیح نسبت به دین محقق خواهد شد. لذا شناسایی و اجتناب از آنچه صحّت دین داری را خدشه دار می کند، امری ضروری است. یکی از ابعاد و مؤلفه های دین داری، بُعد عملکردی دین است. بنابراین هر عملکرد ناصحیح در مسیر دین داری که ابعاد عملکردی دین را مخدوش نماید، به عنوان آسیب دین داری خواهد بود. در اینجا با توجه به آیات قرآن کریم بخشی از عملکردهایی که در سه عرصه مرتبط با دین داری ایجاد آسیب می کنند، ذکر شده است:۱) عملکردهای آسیب رسان به عرصه شناخت دین: تأسی نکردن به الگوهای شایسته، تبعیت کورکورانه، دریافت مسائل مربوط به دین از طریق نادرست ۲) عملکردهای آسیب رسان به عرصه عمل به دین: تسلیم اوامر الهی نبودن، ترجیح دنیا بر دین، عدم عمل به کتاب الهی، هواپرستی ۳) عملکردهای آسیب رسان به عرصه ماندگاری در مسیر دین: دین داری موسمی، صبور نبودن در مسیر دین داری، مداومت نداشتن در عمل به بایسته های دینی، عدم مهاجرت برای حفظ دین خود. از مجموع آسیب های بیان شده در هر عرصه، یک آسیب را می توان منشأ سایر آسیب ها در عرصه مربوطه دانست که عبارت اند از: دریافت مسائل مربوط به دین از طریق نادرست (عرصه شناخت دین)، هواپرستی (عرصه عمل به دین) و صبور نبودن در مسیر دین داری (عرصه ثبات در مسیر دین) و به طورکلی آسیب های دین داری در بُعد عملکرد را در آن ها خلاصه نمود.