امیرمحمد عباسی شوکت آباد

هدف پژوهش حاضر بررسی بسامد و کیفیت بازنمایی جنسیت، نقش های جنسیتی و کلیشه های جنسیتی در کتاب های درسی دوره اول دبستان است. بدین منظور و در قالب پژوهشی با رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی)، هجده کتاب دوره اول دبستان بررسی شده اند که بخش کیفی غالب و بخش کمی مغلوب تعیین گردید. در گام نخست، تحلیل محتوای کمی با هدف شمارش و مقایسه فراوانی تصاویر دختران و پسران در کتاب های درسی انجام شد. یافته های این مرحله به عنوان داده های پشتیبان برای مرحله دوم استفاده گردید. در گام دوم، تحلیل محتوای کیفی 6 تصویر منتخب، بر اساس چهارچوب نشانه شناسی اجتماعی کرس و ون لیوون انجام شد تا شیوه بازنمایی جنسیت در تصاویر شناسایی شود. نتایج نشان داد که ۶۱ درصد تصاویر کتاب های دوره اول دبستان به مردان و ۳۹ درصد به زنان اختصاص دارد و تنها در کتاب ریاضی پایه دوم، تعداد تصاویر زنان بیشتر است. علاوه بر تفاوت در تعداد، نحوه بازنمایی نیز نابرابر است؛ مردان بیشتر در نقش های فعال، پرنفوذ و علمی به تصویر کشیده شده اند، در حالی که زنان عمدتاً در نقش های سنتی و وابسته ظاهر شده اند. همچنین، مشاغل مدیریتی، فنی و پژوهشی اغلب به مردان اختصاص داده شده و زنان در نقش هایی با ماهیت مراقبتی و آموزشی نمایش داده شده اند. این الگوها نشان دهنده بازتولید کلیشه های جنسیتی در محتوای آموزشی است که می تواند بر نگرش و انتخاب های آینده دانش آموزان تأثیر بگذارد. کتاب های درسی باید متناسب با تحولات جامعه و با درنظرگرفتن بافت فرهنگی متکثر ایران بازنگری شوند تا بازنمایی جنسیت و فرصت های جنسیتی عادلانه تر و همراه با توانمندی های هر دو جنس صورت گیرد.