اصغر اکبری کمال آباد

مقدمه: در دهه های اخیر، هم زمان با تشدید بحران های زیست محیطی و افزایش تمرکز گازهای گلخانه ای، موضوع تاب آوری شهری در برابر تهدیدات اقلیمی به یکی از محورهای اصلی سیاست گذاری و برنامه ریزی شهری در سطح جهان تبدیل شده است. تلاش های بین المللی برای کاهش آلاینده های کربنی و گذار به سوی شهرهای کم کربن، بر لزوم بازنگری در ساختارهای اقتصادی و نهادی شهرها تأکید دارند. در این میان، شهر کرمان به عنوان یکی از مراکز مهم صنعتی و معدنی کشور، با چالش هایی همچون مصرف بالای انرژی، رشد نامتوازن فضایی و وابستگی شدید به فعالیت های صنعتی روبه رو است؛ عواملی که منجر به تمرکز بالای کربن و کاهش تاب آوری زیست محیطی در بافت شهری می شوند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل و تبیین مؤلفه های اقتصادی و نهادی مؤثر بر تاب آوری در برابر کربن در سطح شهر کرمان انجام گرفته است تا با شناسایی نواحی آسیب پذیر و ارائه ی راهکارهای سیاستی، مسیر توسعه ی شهری کم کربن و پایدار را هموار سازد. مواد و روش ها: از نظر هدف، این تحقیق در زمره ی پژوهش های کاربردی قرار دارد و از حیث ماهیت و روش، توصیفی–تحلیلی است. داده های مورد نیاز از طریق دو منبع اصلی گردآوری شد: مطالعات کتابخانه ای برای استخراج چارچوب نظری و شاخص های تاب آوری اقتصادی–نهادی و مطالعات میدانی با بهره گیری از پرسشنامه ی ساخت یافته برای سنجش وضعیت موجود در سطح خانوار. جامعه ی آماری تحقیق را سرپرستان خانوارهای ساکن در شهر کرمان تشکیل دادند که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند، ۳۸۰ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. داده های گردآوری شده ابتدا با استفاده از آمار توصیفی و آزمون های استنباطی شامل تی تک نمونه ای و تی مستقل در محیط نرم افزار SPSS تحلیل شد. در ادامه، برای تبیین و ارزیابی الگوهای فضایی تاب آوری و ارتباط آن با تمرکز کربن، از مدل رگرسیون وزن دار جغرافیایی (GWR) و شاخص های خودهمبستگی فضایی در محیط ArcGIS استفاده گردید. نتایج و بحث: نتایج تحلیل ها نشان داد که ابعاد اقتصادی و نهادی تاب آوری در شهر کرمان به طورکلی در سطحی بالاتر از میانگین نظری قرار دارد و می توان وضعیت کلی شهر را «نسبتاً مطلوب» ارزیابی کرد. با این حال، ناهمگونی فضایی چشم گیری میان مناطق مختلف شهری مشاهده شد که بیانگر توزیع نامتوازن ظرفیت های تاب آوری است. نتایج تفصیلی حاکی از آن است که ساکنان مناطق ۱ و ۲ از سطح بالاتری از تاب آوری اقتصادی برخوردارند، درحالی که تاب آوری نهادی در مناطق ۱ و ۵ نسبت به سایر مناطق وضعیت بهتری دارد. تحلیل رگرسیون وزن دار جغرافیایی نیز نشان داد که مؤلفه ی صنایع و فناوری با ضریب تعیین بالا (R²=0.91) بیشترین تأثیر را بر الگوی فضایی تمرکز کربن در سطح شهر دارد. پس از آن، متغیرهای جمعیت شهری و کیفیت محیط زیست به ترتیب در رتبه های دوم و سوم قرار گرفتند. این نتایج بیانگر آن است که ساختار اقتصادی مبتنی بر صنایع انرژی بر و توزیع نامتوازن خدمات نهادی، از عوامل اصلی شکل گیری تفاوت های فضایی تاب آوری در کرمان محسوب می شوند. نتیجه گیری: اگرچه میانگین کلی شاخص های تاب آوری اقتصادی و نهادی در کرمان در سطح قابل قبول قرار دارد، اما توزیع فضایی ناهمگون آن می تواند تهدیدی برای پایداری زیست محیطی و عدالت فضایی در آینده ی شهر باشد. بر این اساس، اتخاذ رویکردی یکپارچه در مدیریت شهری که بر کاهش شدت مصرف انرژی در بخش صنعتی–تکنولوژیک، تنوع بخشی به ساختار اقتصادی شهری و تقویت سرمایه های نهادی و اجتماعی متمرکز باشد، ضرورت دارد. برنامه ریزی هدفمند برای نواحی مرکزی و بافت های فرسوده که سطح تاب آوری پایین تری دارند، می تواند به ارتقای عدالت محیطی، بهبود ایمنی شهری و تحقق الگوی توسعه ی پایدار و تاب آور منجر شود. در نهایت، نتایج پژوهش می تواند مبنایی برای طراحی سیاست های محلی و منطقه ای جهت کاهش انتشار کربن، ارتقای ظرفیت انطباقی و افزایش تاب آوری شهر کرمان در برابر مخاطرات اقلیمی فراهم سازد.