لوسیا نوچی

رشد شتابان فناوری های هوش مصنوعی، ضرورت بازاندیشی در روش های آموزشی و پژوهشی علوم جغرافیا را آشکار ساخته است. پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی (کمی–کیفی) و با هدف بررسی میزان استفاده، فرصت ها، چالش ها و سناریوهای بهره گیری از هوش مصنوعی توسط دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته جغرافیا انجام شد. در بخش کمی، جامعه آماری شامل ۱۸۰ نفر از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری بود که با روش نمونه گیری تصادفی، ۱۲۵ پرسشنامه معتبر گردآوری و تحلیل گردید. نتایج نشان داد که ۶۷ درصد دانشجویان حداقل یک بار از نرم افزارهای هوش مصنوعی در فعالیت های آموزشی یا پژوهشی خود استفاده کرده اند؛ با این حال، میانگین کلی استفاده (۳٫۱ از ۵) بیانگر سطح متوسط بهره برداری است. بیشترین کاربرد در نگارش و ویرایش متون علمی (74%) و تحلیل داده های مکانی و سنجش از دور (59%) گزارش شد، در حالی که تنها ۲۸٪ از دانشجویان از قابلیت های مدل سازی محیطی بهره برده اند. آزمون همبستگی پیرسون نشان داد بین میزان استفاده و سطح تحصیلات رابطه معناداری وجود دارد (r, p<0.01=0.38). در بخش کیفی، داده های حاصل از ۱۵ مصاحبه نیمه ساختاریافته تحلیل مضمون شدند. مهم ترین فرصت ها شامل تسریع پردازش کلان داده های مکانی، ارتقای خلاقیت پژوهشی، و تقویت مهارت حل مسئله شناسایی شد. در مقابل، چالش ها در سه محور اصلی نمایان گردید: کمبود مهارت های فنی و آموزشی، نگرانی های اخلاقی و سرقت علمی، و محدودیت های دسترسی ناشی از تحریم ها یا هزینه های بالا. تحلیل آینده پژوهانه نیز چهار سناریو را ترسیم کرد: «پذیرش گسترده و آموزش سازمان یافته»، «استفاده پراکنده و غیررسمی»، «مقاومت و محدودسازی نهادی» و «بومی سازی و توسعه نرم افزارهای داخلی». یافته ها حاکی از آن است که در صورت سرمایه گذاری هدفمند بر آموزش رسمی و بومی سازی ابزارهای هوش مصنوعی، می توان شاهد تحولی بنیادین در آموزش و پژوهش های جغرافیایی بود.