رحیم بخش خواره

  سواحل مکران در جنوب شرقی ایران به عنوان یکی از محورهای راهبردی توسعه ملی، از جایگاه ویژه ای در سیاست های کلان توسعه سرزمینی برخوردار است. با وجود ظرفیت های بالقوه در حوزه صید، فرآوری و صادرات محصولات شیلاتی، بهره برداری مؤثر از این توانمندی ها نیازمند اتخاذ رویکردهای نوین در برنامه ریزی منطقه ای است. یکی از راهکارهای اثربخش در این زمینه، توسعه خوشه های صنعتی به عنوان ابزار ارتقای مزیّت های منطقه ای و تقویت پیوندهای اقتصادی-فضایی میان کنشگران محلی است. هدف این پژوهش، شناسایی و رتبه بندی عوامل مؤثر بر توسعه خوشه های صنعتی شیلات در راستای توسعه پایدار سواحل مکران است. این مطالعه با بهره گیری از رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی – کمّی) انجام شده است. در مرحله نخست، با استفاده از تحلیل مضمون و مصاحبه با ۱۲ نفر از خبرگان محلی شامل: مدیران شیلات، فعالان صنعتی و اساتید دانشگاهی، شش تم اصلی شناسایی شد که عبارتند از: ظرفیت بهره برداری پایدار از منابع، پویایی بازار، توان رقابتی، زیرساخت های پشتیبان، تعاملات نهادی و سیاست گذاری حمایتی. روایی و پایایی تحلیل کیفی با استفاده از تأیید خبرگان و ضریب کاپای کوهن (0.81) مورد تأیید قرارگرفت. در گام دوم، با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ، وزن و اولویت هر یک از عوامل با مشارکت ۱۵ خبره تعیین گردید. نتایج نشان داد که زیرساخت های پشتیبان و پویایی بازار بیشترین نقش را در تقویت خوشه های شیلاتی ایفا می کنند. یافته های تحقیق ضمن تأکید بر ضرورت برنامه ریزی مکانی یکپارچه، نشان می دهد که توسعه خوشه ای در منطقه مکران، نیازمند نگاهی ترکیبی به زیرساخت، سرمایه اجتماعی، سیاست های حمایتی و شبکه سازی محلی است. این مقاله تلاش دارد پیوندی مفهومی میان جغرافیای اقتصادی، برنامه ریزی منطقه ای و توسعه صنعتی ایجاد کند.