فاطمه عامری اختیارآبادی

ترجمه متون دینیِ خطابی، به ویژه نهج البلاغه، به سبب تراکم معنا و بلاغت بالا، صرفاً با تطابق واژگانی سنجیده نمی شود؛ بلکه نیازمند ارزیابیِ نقش ها و کارکردهای گفتمانی متن است. خطبه قاصعه، طولانی ترین و یکی از پیچیده ترین خطبه های نهج البلاغه، نمونه ای شاخص برای بررسی میزان موفقیت مترجمان در بازآفرینی این کارکردها است. این پژوهش، با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه الگوی نقش گرای جولیان هاوس (نسخه ۲۰۱۵)،در صدد پاسخ به این پرسش است که دو ترجمه فارسیِ خویی و شهیدی از خطبه قاصعه، تا چه اندازه هم ارزی کارکردی متن مبدأ را در سه سطح اندیشگانی، بینافردی و متنی حفظ کرده اند؟ داده ها شامل پنج فرازِ شاخص از خطبه قاصعه است که به صورت هدفمند انتخاب و در سطح جمله واره معنایی تحلیل شده اند. در این چارچوب، سیاق (حوزه، لحن و وجه) و نوع ترجمه (آشکار/ پنهان) بررسی و میزان انطباق آن ها با مشخصه های متن مبدأ سنجیده شده است. یافته ها نشان می دهد، هر دو ترجمه در انتقال هسته معنایی موفق اند، اما از حیث حفظ مشخصه سیاقی، تفاوت معناداری دارند. ترجمه خویی با حفظ لحن تحذیری و فیلتر فرهنگی خاموش، ترجمه ای آشکار و هماهنگ با الزامات زبان مبدأ، ارائه شده است. در مقابل، ترجمه شهیدی با تلطیف واژگانی، تقطیع نحوی و درونی سازی کنش ها به صورت الگومند در پنج قطعه، خطاهای پنهانی تولید کرده که گونه متن را از خطبه تحذیری به نثر ادبی موزون، سوق داده و کارکرد بینافردی را تضعیف کرده است. بر این اساس، ترجمه خویی، آشکار و ترجمه شهیدی، ترجمه آشکارِ دارای عناصر پنهان، ارزیابی می شود.