عابدین مومنی

یهدف هذا البحث إلى إجراء مقارنه تحلیلیه للأسس التی تمنح الشرعیه للمقاومه من منظور القرآن الکریم والفقه الإسلامی والقانون الدولی المعاصر. وتتمثل إشکالیته الرئیسیه فی الکشف عن طبیعه هذه الأسس ومواطن الاتفاق والاختلاف بین الخطابین الدینی والقانونی، مع الترکیز على الجهاد الدفاعی فی الفقه الإسلامی وحق تقریر المصیر فی القانون الدولی. اعتمد البحث على المنهج التحلیلی المقارن، من خلال استقراء النصوص القرآنیه وتفسیرها وفق المنهج الموضوعی، واستعراض الآراء الفقهیه فی المذاهب الإسلامیه المختلفه (الشیعیه والسنیه) مع الاستناد إلى أمهات المصادر التفسیریه والفقهیه، إضافه إلى تحلیل الوثائق الدولیه ذات الصله کمیثاق الأمم المتحده وقرارات الجمعیه العامه والأعراف الدولیه. توصل البحث إلى أن القرآن الکریم یطرح المقاومه باعتبارها تکلیفاً إلهیاً وأخلاقیاً لا مجرد حق، یستند إلى مبدأ الدفاع عن المستضعفین ونفی الهیمنه الأجنبیه، مع إجماع فقهی فی المذاهب الإسلامیه على وجوب الجهاد الدفاعی کفریضه عینیه أو کفائیه عند الاحتلال. فی المقابل، یعترف القانون الدولی المعاصر بحق الشعوب فی مقاومه الاحتلال استناداً إلى حق تقریر المصیر والدفاع المشروع المنصوص علیه فی الماده 51 من میثاق الأمم المتحده، لکنه یعتبره حقاً قانونیاً قابلاً للتقیید ولیس تکلیفاً ملزماً. وکشف البحث عن تقارب عملی بین المنظورین فی ضروره الالتزام بالمبادئ الأخلاقیه الإنسانیه أثناء المقاومه، کحمایه المدنیین والتمییز بین المقاتلین وغیر المقاتلین، مع تبایُن جوهری فی مصدر الشرعیه (إلهی فی القرآن مقابل وضعی فی القانون الدولی) وفی غایه المقاومه (العدل الإلهی والفلاح الأخروی مقابل السیاده الوطنیه والاستقلال السیاسی). وقد خلص البحث إلى أن تکامل الرؤیتین یمکن أن یؤسس لإطار قانونی- أخلاقی جامع یحمی حقوق الشعوب فی مواجهه الاحتلال والظلم، مع ضروره معالجه إشکالیه ازدواجیه المعاییر فی تطبیق القانون الدولی.

مفهوم توریه که به عنوان یکی از حیل شرعی در تألیفات متعدد فقهی مورد توجه فقیهان قرار گرفته است، در سیاست جایگاه مشخصی نداشته و روشن نیست که در چه موارد و مصادیقی می توان از این راهکار شرعی استفاده نمود. از آنجا که ساحت سیاست دارای اهمیت ویژه ای می باشد، لذا به کارگیری توریه در آن، منوط به تحقق شرایطی است که نیازمند دقت فقهی عمیقی خواهد بود. برای استعمال توریه در سیاست داخلی و خارجی، شرایطی وجود دارد که مهم ترین آن ها عبارت است از این که آن کلام، قابلیت توریه نمودن و برداشت معنای ظاهری از آن را داشته باشد، استعمال توریه در آن مورد خاص از نظر عرف مفید کذب نباشد و موجب لطمه به اعتماد عمومی نگردد و این که استعمال توریه در سیاست به جهت مراعات مصلحت عموم مردم کشور باشد و نه به جهت رعایت مصلحت شخصی. از تتبّع در آثار فقیهان و اندیشمندان شیعه، این چنین به دست می آید که استعمال توریه در وقت اضطرار مطرح می گردد. بنابراین، استفاده از توریه در سیاست در مواقع غیر اضطراری، نه تنها وجهی نخواهد داشت، بلکه باعث لطمه به اعتماد عمومی نیز می گردد؛ علاوه بر این، جامعه توریه محور، جامعه مطلوب از نظر اسلام نبوده و از نظر دین مبین، اجتماع مطلوب بر محور صداقت دایر می باشد؛ صداقت مردم با یکدیگر و صداقت مسؤولین با مردم.