زینب مسعودی همت آبادی

«کنترل نفس» به معنای توانایی ایستادگی انسان در برابر امیال درونی و نفس اماره خود، موضوعی است که آیات و روایات بسیاری بر آن تأکید داشته و به راهکارها و نتایج این مهم پرداخته اند. این موضوع همچنین در علم روان شناسی با عنوان «خودکنترلی»  به این معنی که یک شخص در موقعیت خود چقدر انعطاف پذیر یا چقدر پایدار است مورد توجه قرار گرفته که بیانگر میزان مطابقت ویژگی های رفتاری خود با شرایط و موقعیت موجود می باشد. آیات و روایات و نظریه های روان شناسی راهکارهای متعددی را در رابطه با کنترل نفس مطرح نموده اند. یک دسته ی کلی از این راهکارها، راهکارهای شناختی به معنی تفکر، کسب آگاهی و شناخت است. مسئله ی اصلی این پژوهش این است که راهکارهای شناختی کنترل نفس یا خودکنترلی از دیدگاه آموزه های دینی و علم روان شناسی و کدام موارد است؟ وجوه اشتراک و افتراق این راهکارها چیست؟ روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی است و برای گردآوری داده ها از منابع کتابخانه ای استفاده شده است. راهکارهای شناختی کنترل نفس یا خودکنترلی از دیدگاه آموزه های الهی شامل خودشناسی، خداشناسی و معادشناسی؛ و از نظر علم روان شناسی شامل خودشناسی، هستی شناسی و غایتمندی می باشد. وجوه اشتراک این دو رویکرد شامل توجه به خودشناسی، نقش عوامل فیزیولوژیکی و اهمیت تعیین اهداف بوده و وجوه تمایز اصلی این دو رویکرد در وجود یا عدم وجود یک شعور فراتجربی در هستی و انسان، غایت و هدف خلقت و انسان و همچنین جهان بینی نهفته است. آموزه های دینی بر انگیزه های معنوی و ارتباط با خداوند تاکید دارند، در حالی که روان شناسی بر فرایندهای شناختی و رفتاری فرد تمرکز می کند.

مقایسه دیدگاه علامه طباطبایی و جارالله زمخشری در رابطه با «چندبعدی بودن زبان قرآن» و روش های تفسیری آن ها در راستای کشف معانی باطنی آیات پرداخته است. علامه طباطبایی ضمن اعتقاد به سبک خاص و منحصر به فرد قرآن کریم که سبب می شود معنای آن محدود به ظاهر نبوده، بلکه دارای معانی باطنی عمیق  و لایه های درونی باشد، به عنوان مفسر تلاش نموده تا با روش هایی به معانی باطنی کلام خداوند دست یابد. زمخشری نیز هرچند  به صورت مستقیم به چندبعدی بودن زبان قرآن اشاره نداشته، اما مراجعه به آثار او نشان می دهد که  او نیز با روش های متعددی در پی گذر از معانی ظاهری آیات و دستیابی به معانی باطنی بوده است. گستردگی روش ها و علوم به کار رفته در هر دو تفسیر المیزان و الکشاف، بررسی تمامی آن ها را دشوار می نماید، تعدادی از این روش ها که در پژوهش حاضر بررسی شدند عبارتند از: شرح و تبیین لغات، استفاده از علوم ادبی و بلاغی مانند استعاره، کنایه و تشبیه، استناد به روایات و قرائات متفاوت. با وجود تفاوت های جزئی در روش های تفسیری المیزان و الکشاف، هر دو مفسر با استفاده نسبی از علوم متفاوت، برای رسیدن به ابعاد وسیع و متفاوت آیات کلام الله تلاش نموده اند.