کریم زاهدیان نژاد

گسترش موج اسلام گرایی در خاورمیانه و برآمدن جریان های رادیکال با کاربست خشونت، سیمای امنیتی و حقوقی منطقه را دگرگون کرد. در میان این جریان ها، داعش به عنوان نمونه ای بارز از «خشونت فرقه ای» با تکیه بر ایدئولوژی تکفیری، کنش هایی را سامان داد که دامنه آن از کشتارها و پاکسازی های هدفمند تا برده داری جنسی و تخریب میراث فرهنگی کشیده شد. این مقاله با رویکرد توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای، نخست زمینه های فکری و ایدئولوژیک تکفیر و نحوه تکوین داعش در عراق و سوریه را بازشناسی می کند؛ سپس با اتکا به اساسنامه رم دیوان کیفری بین المللی، اعمال این گروه را در چارچوب سه عنوان کیفریِ «نسل کشی» (ماده ۶)، «جنایت علیه بشریت» (ماده ۷) و «جنایت جنگی» (ماده ۸) می سنجد و نشان می دهد قرائن معناداری برای احراز قصد خاص نسبت به برخی گروه های دینی–قومیتی (به ویژه ایزدی ها) وجود دارد؛ الزامات «گستردگی/سازمان یافتگی» برای جنایت علیه بشریت احرازپذیر است؛ و طیف وسیعی از مصادیق ماده ۸ در بستر مخاصمه های مسلحانه غیربین المللی محقق شده اند. در عین حال، به دلیل ماهیت غیردولتی داعش، شمول «جنایت تجاوز»(۸مکرر) موضوعاً منتفی ارزیابی می شود. نتیجه پژوهش، ضمن تبیین نسبت اندیشه تکفیری و خشونت فرقه ای، بر چالش های اثباتی، از جمله احراز سوءنیت خاص در نسل کشی و پیامدهای سیاست گذاری کیفری و عدالت گذارانه در سطح منطقه ای تأکید می کند.