زهرا بنیاد

اصول دین از مباحث بنیادین در علم کلام اسلامی است که در بستر منازعات اعتقادی سده های نخستین هجری و در پاسخ به ضرورت تعیین مرز میان ایمان و کفر شکل گرفت. متکلمان امامیه با اتخاذ رویکردی موسّع در تعریف دایره اسلام، نظریه ای متمایز با عنوان «اصول اسلام در برابر اصول مذهب» ارائه کردند که نقش مهمی در تحدید تکفیر ایفا کرده است. این نوشتار با هدف تبیین سیر تطور نظریه «اصول اسلام و اصول مذهب» در اندیشه کلامی امامیه و تحلیل تأثیر آن در تعیین مرزهای کفر و ایمان سامان یافته است. همچنین این پژوهش ناظر به نیاز جوامع اسلامی برای ارائه چارچوبی نظری در جهت تقریب مذاهب، تحدید دایره تکفیر و فراهم ساختن مبنایی مشترک مبتنی بر قرآن کریم است. روش این تحقیق توصیفی تحلیلی با رویکرد تاریخی است و در آن دیدگاه های متکلمانی چون شیخ صدوق، خواجه نصیرالدین طوسی، وحید بهبهانی، میرزای قمی و برخی از عالمان معاصر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که این نظریه با تفکیک «اصول اسلام» (توحید، نبوت و معاد) به عنوان مشترکات میان همه مذاهب اسلامی از «اصول مذهب» (عدل و امامت) به عنوان مختصات فرقه ای، گامی سنجیده در جهت گسترش دایره اسلام، کاهش برچسب زنی های تکفیری و تقویت وحدت در عین کثرت مذهبی به شمار می آید. نوآوری این پژوهش در آن است که این نظریه به منزله پارادایمی کاربردی برای گفت وگوی بین مذهبی و تقویت همزیستی مسالمت آمیز در جهان اسلام معرفی می شود.