سمیه خسروی روش

در دوران قاجار، جامعه ی ایران با گذار تدریجی از سنت به تجدد، به ویژه در حوزه ی بهداشت و درمان، روبرو بود. باورهای عامیانه، طب سنتی ایرانی و تأثیرات اولیه طب غربی، نقش مؤثری در شکل گیری نگرش عمومی نسبت به سلامت و شیوه های درمانی ایفا می کردند. گزارش های سیاحان خارجی، تصویری قابل تأمل از برخورد جامعه ی ایرانی با بیماری، درمان و مفهوم سلامت در این دوره ارائه می دهند که تلفیقی از تجربیات فردی، باورهای خرافی و تلاش های نوپای پزشکی نوین را نشان می دهد. این پژوهش با بهره گیری از متون تاریخی، به بررسی نفوذ و گسترش باورهای عامیانه طبی، طب سنتی ایرانی، طب غربی و عناصر خرافی در جامعه ی ایران قاجاری پرداخته است. مردم در این دوره، نگرش های گوناگونی نسبت به علل بیماری ها و شیوه های درمانی داشتند که اغلب بر پایه طب سنتی، تجارب فردی یا باورهای نهادینه شده شکل می گرفت. این پژوهش با روش تاریخی و تحلیل داده های استخراج شده از منابع معتبر، گزاره های تاریخی مرتبط با درمانگری در باورهای عامه را تبیین می کند. پرسش اصلی پژوهش این است چه عواملی در ترویج و رشد باورهای عامیانه در شیوه ی درمان و پزشکی دوره ی قاجار تأثیرگذار بوده است و باورهای عامیانه چه جایگاهی در شیوه ی طبابت دوره ی قاجاریه داشته است؟ یافته ها نشان می دهد که نگرش های فردی و تجربه های اکتسابی گروهی در تبیین علل بیماری و انتخاب روش های درمانی نقش بسزایی داشته اند. طب عامیانه و طب جدید هم زمان در جامعه حضور داشتند، اما مقاومت بخش زیادی از جامعه در برابر شیوه های درمانی نوین، ناشی از ضعف در امکانات بهداشتی، شرایط اقلیمی و اجتماعی خاص و نبود آگاهی عمومی نسبت به طب نوین، در گسترش باورهای عامیانه درمانی عصر قاجار بوده است.

مشروعیت حکومت صفویان یکی از مسائل مهم در تاریخ سیاسی و مذهبی ایران است که به شیوه های مختلفی توجیه و تقویت شده است. صفویان، با تأکید بر مفاهیم دینی، تاریخی و ایدئولوژیک، سعی داشتند جنگ های خود علیه ازبکان، رقیب مذهبی خود، را مشروع جلوه دهند. یکی از مهم ترین ابزارهای آنان، استفاده از آموزه های اسلامی مانند آیات قرآن و احادیث بود که در قالب مفاهیمی چون "جهاد مقدس" و "دفاع از تشیع" تبیین می شد. این پژوهش با تمرکز بر این رویکرد آیه نگارانه، به بررسی مسئله اصلی می پردازد که تاریخ نگاران صفوی چگونه با استفاده از آیات قرآن، جنگ های شاه اسماعیل با ازبکان را روایت کرده اند و این شیوه چه تأثیری بر مشروعیت حکومت صفوی و شکل گیری هویت شیعی آنها داشته است؟ این پژوهش با استفاده از روش توصیف وتحلیل، محتوای کیفی متون تاریخی صفوی را مورد بررسی قرار داده است. یافته های مطالعه نشان می دهد که تاریخ نگاران صفوی با استفاده از آیات قرآن، روایت هایی را ایجاد کرده اند که در آن، شاه اسماعیل به عنوان رهبر الهی معرفی شده و ازبکان به عنوان دشمنان دین و مخالفان نظم الهی ترسیم شده اند. این رویکرد نه تنها به مشروعیت بخشی حکومت صفوی کمک کرده، بلکه در تقویت هویت شیعی و ایجاد گفتمان سیاسی-مذهبی مؤثر بوده است.

 تشکیل امارت درعیه در جزیره العرب (1157 ق/1446 میلادی) و به چالش کشیدن خلافت عثمانی بیش نیم قرن در بخشی از متصرفات عربی خود از حوادث بسیار مهم و جذاب تاریخ معاصر جهان اسلام و عرب است. محمد بن عبدالوهاب، بنیان گذار جنبش سلفی گری (وهابیت) در شبه جزیره عرب وتعالیم او نقش مهمی را در تکوین امارت درعیه یا به قول خودشان خلافت اسلامی داشت. این امارت اسلامی چهار امیر داشت که از خاندان آل سعود و از قبیله معروف مقرن (بنی مقرن) بودند و موجودیت خلافت عثمانی را به شدت تهدید می کردند و از شهر درعیه (درعا) که شهر صعب العبور و مستحکمی بود ظهور کرده و آنجا را نیز پایتخت خویش قرار دادند. آن ها حملات توسعه طلبانه خود را از آنجا رهبری می کردند و نیم قرن بر سرتا سر شبه جزیره عربی حکومت حاکم بودند و بر متصرفات عثمانی مانند شلم عراق هجوم آورده و مقدسات شیعیان در شهرهای نجف و کربلا را تخریب کردند زیرا شعار احیای سنت پیامبر را تبلیغ می کردند و هدفشان احیای سنت پیامبر و توحید بود آنان این افکار و طریقت را از شیخ محمد بن عبد الوهاب به ارث برده بودند. محمد بن عبد الوهاب دعوت خود را برای مبارزه با شرک و بدعت عنوان کرد و مریدان بسیاری را اطراف خود جمع کرد. دیدگاه های او در مورد اعتقادات مسلمانان بیش از پیش افراطی بود. محمد بن عبدالوهاب سر انجام رفتن به درعیه و بیعت با امیر سعودی درعیه زمینه را برای تآسیس این امارت مهیا کرد. امارت درعیه نیز در راستای همین شعار تآسیس و با خلافت عثمانی وارد جنگ و نبردهای طاقت فرسایی شد. خلافت عثمانی بعد تلاش های بسیاری با کمک والی مصر توانست به عمر این امارتی که بیش از نیم قرن موجودیت آن را تهدید می کرد خاتمه دهد.