زهره جباری

قاعده «نزع خافض» به عنوان یکی از ساختارهای خاص و پربسامد نحوی در زبان عربی، در بسیاری از آیات قرآن کریم نمود یافته و نقش برجسته ای در تولید معنا، ایجاز لفظی، و انتقال مفاهیم تربیتی و اعتقادی ایفا کرده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی - تحلیلی، به دنبال تبیین نحوی و بلاغی این قاعده در قرآن و بررسی تأثیرات آن بر ساختار جمله و دلالت های معنایی و تفسیری آیات است. در بخش نخست، ضمن بازشناسی مفهومی نزع خافض، بنیان های نظری این قاعده در آثار نحویان واکاوی شده است. در بخش دوم، با تحلیل نمونه محورِ مجموعه ای از آیات قرآن کریم، اغراض بلاغی نزع خافض، همچون ایجاز هنری، تقویت لحن هشداردهنده، تمرکز معنایی بر عناصر کلیدی، و برجسته سازی پیام های توحیدی، تربیتی و اعتقادی استخراج و تبیین شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که نزع خافض، نه صرفاً یک پدیده نحوی، بلکه ابزاری بلاغی با کارکردهای گسترده در تولید معنا، هدایت مخاطب به لایه های عمیق تر دلالت قرآنی، و ارتقای تنوع بیانی در کلام وحی است.