شمسی خادملو

کرمانشاه در طول جنگ جهانی اول (1914-1918م.) به دلیل موقعیت استراتژیک صحنه درگیری های متناوب بین نیروهای عثمانی، روسیه و بریتانیا بود؛ این شهر چندین بار اشغال، تخلیه و بمباران شد که خسارت جانی و فرهنگی سنگینی برجای گذاشت. پل کهنه (پل قره سو) یکی از پل های تاریخی کرمانشاه است که در جنوب شرقی این شهر قرار دارد. پایه های سنگی آن متعلق به دوره ساسانی بوده و شواهدی از مرمت های دوره سلجوقی نیز در پل مشاهده می شود. با این حال، بیشترین بخش های برجا مانده از پل مربوط به دوره صفوی است و به همین دلیل، ساخت آن را به «شیخ علی خان زنگنه» وزیر «شاه عباس صفوی» نسبت می دهند. در جنگ جهانی اول، هنگامی که قوای روس از شرق کرمانشاه پیش رَوی می کردند، نیروهای ملی ایران همراه با نیروهای عثمانی برای کُند کردن حرکت آن ها دو چشمه از پل را با دینامیت منفجر کردند. اسناد کتابخانه ملی که برای نخستین بار در این پژوهش بررسی شده اند، به روشنی تخریب این دو دهانه و گزارش تعمیرات اضطراری پل را نشان می دهند. این اسناد که بین سال های ۱۲۹۶ تا ۱۳۳۶ه .ش. تنظیم شده اند، شامل مکاتبات اداری، برآوردهای مالی و گزارش های کارشناسی برای مرمت پل پس از جنگ هستند و اهمیت پل را در عبور کاروان ها و دریافت عایدات نواقل بازگو می کنند. داده های کتابخانه ای نیز وقوع انفجار و انهدام پل را تأیید کرده و نشان می دهند که درگیری ها در نزدیکی کوره های آجرپزی ساحل رودخانه رخ داده و توپخانه روس ها این محدوده را هدف قرار داده است. مرمت های متعدد پل بین سال های ۱۳۴۷ تا ۱۳۸۳ه .ش. نیز مؤید آن است که آسیب های ناشی از انفجار، موجب فرسودگی پی درپی تاق ها شده و به بازسازی کامل چشمه های تخریب شده انجامیده است. انتشار این اسناد مغفول مانده، گذشته تاریخی پل را روشن تر کرده و می تواند در بازنگری حریم حفاظتی پل کهنه و ثبت بخش هایی از پیرامون آن مانند کوره های آجرپزی، نقش مؤثری داشته باشد.