فاطمه طاهری سروتمین

کودکی مفهومی سیال و فرهنگ مبنا است و ارائه ی تعریفی واحد از آن ناممکن است. حتی در یک جامعه ی واحد نیز طیف های مختلفی از کودکی دیده می شود. برای رسیدن به شناختی کلی از مفهوم کودکی می توان از دانش هایی که دسته بندی هایی از کودکی دارند، سود جست. در این پژوهش با تکیه بر رهیافت های جامعه شناسی و با روش توصیفی و تحلیل محتوای کیفی استقرایی، مفهوم کودکی را در آثار صادق هدایت واکاوی می کنیم. در این بررسی تلاش می شود در کنار الگوهای شناخته شده ی جامعه شناختی از کودکی، الگوهای فرهنگی جامعه ی ایران دوره ی پهلوی نیز در ضمن آثار معرفی شود.بررسی آثار بزرگسال هدایت حاکی از آن است که او، با شناختی عمیق از جامعه ی عصر پهلوی،کودکان معصوم، قربانی، شرور، یتیم و آسیب دیده ای را به تصویر کشیده است که اسیر بزرگسالانی هستند که برای دست یابی به خواسته های حقیرانه ی خود آن ها را فدا می کنند. در کنار الگوهای رایج جامعه شناختی از کودکی، هدایت در خلال نقد جامعه ی خرافی، کودکانی را معرفی می کند که در لایه های زیرین اجتماع تباه می شوند. بیشتر شخصیت های کودک داستان های هدایت، از طبقات فرودستند و نویسنده با پرداختن به این شخصیت های کودک به نقد عصری می پردازد که سردمداران آن گام هایی را در جهت مدرن سازی جامعه و توجه به حقوق شهروندی و نیازهای کودک برمی دارند اما در این میان، کودکان محروم بهره ی چندانی از این توجه نمی برند.

کودکی مفهومی فرهنگ مبنا است و در جوامع و ادوار مختلف تعاریف متفاوتی از آن ارائه شده است. برای دست یابی به شناختی کلی از کودکی، می توان از دانش های مختلف بهره گرفت. در این پژوهش، با روش تحلیل محتوای کیفی محتوایی ، مفهوم کودکی را در آثار صادق چوبک تحلیل می کنیم و تلاش می کنیم در کنار الگوهای شناخته شده جامعه شناختی از کودکی، الگوهای فرهنگی جامعه ایران دوره پهلوی دوم نیز معرفی شود. اگرچه این دوره تاریخی، دوره شکوفایی مفهوم کودکی است؛ اما چالش هایی نظیر فقر، کار کودکان و نابرابری همچنان وجود دارد و سهم کودکان فرودست از امکانات همچنان ناچیز است. چوبک در آثارش با توجه به سبک ناتورالیستی ، توجهی ویژه به کودکان طبقه فروتر دارد و دردها و رنج های آن ها را به شکلی عمیق و عریان به تصویر می کشد.کودکان طبقات متوسط و فراتر اگر در داستانی هم حضور دارند، برای نشان دادن تقابل طبقاتی با کودکان فرودست است. در آثار داستانی چوبک بیش از آن که مسائل اجتماعی عصر پهلوی و راه های برون رفت از فقر و ظلم به تصویر کشیده شود، مطابق با مؤلفه های داستان های ناتورالیستی،کودکان قربانیانی هستند که همچون بزرگسالان روان رنجور در چنبره سرنوشت شوم خود گرفتارند و گریزی از بدبختی و جبر محیط و سرنوشت ندارند. این کودکان معصوم و قربانی در معرض انواع آسیب های جسمی و روانی و اسیر در سنت ها و خرافات پوسیده-اند. تنها در داستان رئالیستی «تنگسیر» فرزند قهرمان در مسیر ظلم ستیزی پدر گام برمی دارد.