سید شهریار بوذرجمهری

هدف: تغییرات اقلیمی به عنوان یکی از مهم ترین چالش های جهانی، بر ابعاد مختلف حیات بشر، از جمله اکوسیستم ها، منابع طبیعی، اقتصاد و فعالیت های صنعتی، آثار گسترده ای دارد. این پدیده می تواند موجب بروز تغییرات پیش بینی نشده در شرایط جوّی شود و به طور مستقیم بر هزینه های تولید، زنجیره تأمین، سیاست گذاری های کلان و در نهایت، بر پایداری سازمان ها اثر بگذارد. سازمان ها، به ویژه در صنایع وابسته به منابع طبیعی و انرژی بر، بیش از دیگر بخش ها در معرض این تغییرات قرار دارند و ناگزیر باید استراتژی هایی برای کاهش آسیب پذیری خود تدوین کنند. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و اولویت بندی مؤلفه های اقتصادی و زیست محیطی مرتبط با تغییرات اقلیمی و بررسی تأثیر آن ها بر عملکرد و تاب آوری سازمان ها بوده است. صنعت فولاد، به دلیل مصرف بالای انرژی، انتشار گازهای گلخانه ای و وابستگی شدید به منابع طبیعی، به عنوان مطالعه موردی انتخاب شد تا تصویری دقیق تر از این چالش ها ارائه شود. روش: این پژوهش از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) بهره گرفته است که یکی از روش های معتبر و پرکاربرد تصمیم گیری چندمعیاره محسوب می شود. AHP این امکان را فراهم می سازد که با استفاده از مقایسه های زوجی، اهمیت نسبی هر مؤلفه در میان مجموعه ای از معیارهای مختلف، به صورت علمی و نظام مند تعیین شود. جامعه آماری پژوهش، ۲۰ نفر از متخصصان و خبرگان صنعت فولاد بود که به دلیل آشنایی عمیق با مسائل زیست محیطی و اقتصادی این صنعت انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها، پرسش نامه ای ساختاریافته بود که بر اساس شاخص های اقتصادی و زیست محیطی تدوین شد. داده های به دست آمده پس از گردآوری، در نرم افزار اکسپرت چویس وارد و وزن نهایی هر مؤلفه از طریق محاسبات AHP مشخص شد. این رویکرد علاوه بر کمی سازی قضاوت های خبرگان، امکان مقایسه دقیق بین عوامل اقتصادی و زیست محیطی را فراهم آورد. یافته ها: نتایج نشان داد که در بُعد اقتصادی، وابستگی کسب وکار با وزن 9/22 درصد مهم ترین عامل تأثیرگذار است. این شاخص بیانگر آن است که هرچه میزان وابستگی یک سازمان به منابع طبیعی و فرایندهای حساس به تغییرات اقلیمی بیشتر باشد، آسیب پذیری آن نیز در برابر اختلال های ناشی از تغییرات اقلیمی افزایش می یابد. سازمان هایی که نتوانند خود را با شرایط جدید وفق دهند، در معرض افزایش هزینه های عملیاتی، کاهش بهره وری و حتی تعطیلی قرار می گیرند. پس از آن، کاهش اتلاف منابع (5/14 درصد) و سرمایه گذاری مناسب (6/13 درصد) به ترتیب در اولویت های بعدی قرار گرفتند. کاهش اتلاف منابع بیانگر ضرورت افزایش بهره وری انرژی و مواد اولیه است که می تواند هزینه ها را کاهش و بازدهی را ارتقا دهد. همچنین، سرمایه گذاری در فناوری های نوین و پایدار، به ویژه در زمینه انرژی های تجدیدپذیر و نوآوری های سبز، به عنوان راهبردی کلیدی برای افزایش توان رقابتی سازمان ها شناخته شد. در بُعد زیست محیطی نیز، دو مؤلفه از دست دادن منابع تجدیدناپذیر آب و اصلاح تجهیزات و فرایندها اهمیت ویژه ای داشتند. این نتایج نشان دهنده ضرورت تمرکز سازمان ها بر مدیریت منابع آبی، بهینه سازی فرایندهای صنعتی و به کارگیری فناوری های جدید برای کاهش آلودگی و مصرف انرژی است. نتیجه گیری: یافته های پژوهش بیانگر آن است که سازمان ها برای مقابله مؤثر با تغییرات اقلیمی باید به ابعاد اقتصادی و زیست محیطی نگاه تلفیقی و هم زمان داشته باشند. تنها در چنین وضعیتی است که می توان تاب آوری سازمان ها را در برابر تهدیدهای ناشی از تغییرات اقلیمی افزایش داد. راه کارهای پیشنهادی، شامل کاهش مصرف منابع طبیعی، ارتقای بهره وری انرژی، سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه فناوری های پایدار، اجرای سیاست های حمایتی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و استفاده از فناوری های نوین در مدیریت پسماند و کنترل آلایندگی است. این نتایج می تواند برای مدیران صنایع و سیاست گذاران، به عنوان مبنای تدوین برنامه های راهبردی و سیاست های کلان استفاده شود. همچنین، پژوهش حاضر می تواند آغازی برای تحقیقات آینده در زمینه توسعه مدل های جامع و نوآورانه مدیریت تغییرات اقلیمی به کار گرفته شود.