رویا مقابلی

با توجه به افزایش تخلفات ساختمانی در شهرها، مطالعه و بررسی این تخلفات، می تواند نقش مؤثری در کاهش یا پیشگیری از آن داشته باشد. مرجع رسیدگی به تخلفات ساختمانی در ایران شهرداری و کمیسیون ماده 100 آن می باشد. هدف از پژوهش حاضر، بررسی و دسته بندی تجارب و سیاست های تخلفات ساختمانی و تغییرات کاربری زمین شهری در کشورهای مختلف و ارائه راه حل های پیشگیری از این تخلفات می باشد. مقاله حاضر از نوع تحقیقات بنیادی محسوب می شود و پس از استخراج مقررات و سیاست های کشورهای مختلف در برخورد با تخلفات ساختمانی و برنامه ریزی کاربری زمین شهری در دو بخش کشورهای توسعه یافته و کشورهای کمتر توسعه یافته بررسی و در نهایت با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی مورد بررسی قرار گرفته است. قوانین ساخت و ساز در کشورهای مختلف نشان از تفاوت های موجود در مکانیزم ها و ضمانت اجرایی قوانین شهری در این کشورها دارد. در مجموع می توان دلیل وقوع تخلفات ساختمانی را در سه سطح شهروندی (مالکین)، مدیریتی (ناظران، مدیران شهری، مدیریت محلی شهری، استانی و کشوری) و اجرایی (قوانین، ضوابط و آیین نامه ها) دانست. با توجه به بررسی تجارب کشورهای مختلف در پیشگیری از وقوع تخلفات ساختمانی راهکارهای مختلفی در مطالعات داخلی و خارجی ارائه شده است که توجه به آن ها، زمینه مناسبی برای برنامه ریزی و سیاست گذاری پیشگیری از تخلفات ساختمانی و برنامه ریزی کاربری زمین شهری در ایران فراهم می آورد که می تواند موجب کاهش بروز تخلفات ساختمانی شود.

تحلیل فضایی-زمانی زمین لرزه ها نقش مهمی در شناسایی نواحی پرخطر، اولویت بندی مداخلات و کاهش آسیب پذیری لرزه ای ایفا می کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل خوشه های لرزه ای در منطقه شمال غرب ایران، از داده های بیش از ۳۵۰۰ رخداد زمین لرزه با بزرگای ۴ و بیشتر، در بازه زمانی ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۳ بهره گرفته است. این داده ها از مرکز لرزه نگاری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران استخراج و با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تکنیک هایی مانند چگالی کرنل (KDE)، شاخص خوشه ای Getis-Ord Gi و خودهمبستگی مکانی موران بررسی شدند. یافته ها نشان داد که بیشترین تراکم زمین لرزه ها در مجاورت گسل های فعالی چون تبریز، خوی، سلماس و مکران رخ داده و حدود ۶۲٪ شهرهای منطقه در شعاع کمتر از ۱۴ کیلومتر از این رخدادها قرار دارند. همچنین، ۷۵٪ زمین لرزه ها دارای عمق کمتر از ۱۵ کیلومتر بوده اند که خطر تخریب شدید در بافت های متراکم شهری را افزایش می دهد. در این میان، خوشه های داغ در نواحی شهری پرتراکم شناسایی شده که با پهنه های با آسیب پذیری بالا انطباق دارند. نوآوری پژوهش در تلفیق تحلیل های فضا–زمانی، شاخص های آسیب پذیری چندبعدی، و مدل سازی منطقه ای با ابزارهای پیشرفته GIS است که الگویی بومی شده برای ارزیابی لرزه ای در مقیاس فراشهری ارائه می دهد. یافته ها بر لزوم اجرای استانداردهای سخت گیرانه ساخت وساز، توسعه سامانه های هشدار سریع، پایش مداوم گسل ها و طراحی پایگاه های داده مکانی به روز تأکید دارد. همچنین استفاده از مدل های تصمیم گیری چندمعیاره، Random Forest و ANN در برنامه ریزی مدیریت بحران توصیه می شود. از جمله محدودیت ها، فقدان داده های دقیق ژئوتکنیکی در مقیاس منطقه ای است که در پژوهش های آتی قابل جبران خواهد بود.

زلزله یکی از مخرب ترین مخاطرات طبیعی در جهان است که سالانه خسارات گسترده ای به جوامع انسانی وارد می کند. تحلیل فضایی و زمانی این پدیده می تواند نقش مؤثری در شناسایی نواحی پرخطر و مدیریت بحران ایفا کند. ایران به دلیل قرارگیری در کمربند فعال لرزه ای آلپ-هیمالیا، یکی از زلزله خیزترین کشورهای جهان است و طی یک قرن گذشته بیش از ۱۱۵۰ زلزله مرگبار در آن به ثبت رسیده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی الگوهای مکانی و زمانی زمین لرزه ها در ایران طی سال های ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۳، از داده های بیش از ۱۰,۰۰۰ زمین لرزه با بزرگای ۴ و بالاتر و ابزارهای GIS بهره گرفته است. ابزارهای تحلیلی شامل تخمین تراکم کرنل، تحلیل لکه های داغ Getis-Ord Gi* و شاخص موران محلی بوده اند. نتایج نشان داد که بیشترین تراکم و خوشه بندی زلزله ها در غرب و جنوب غربی ایران و در امتداد گسل های زاگرس و البرز متمرکز است. همچنین، ۵۹٪ از شهرهای کشور در فاصله کمتر از ۱۴ کیلومتری از کانون های زلزله قرار دارند و شهرهایی مانند زرند، خورموج و کازرون در معرض خطر بسیار بالا قرار دارند. نوآوری پژوهش در تحلیل ملی و ترکیب داده های گسترده با مدل های پیشرفته مکانی است. یافته ها می توانند در مقاوم سازی شهری، سیاست گذاری مدیریت بحران و ارتقای تاب آوری مناطق زلزله خیز به کار گرفته شوند.

در دهه های اخیر، افزایش روزافزون در ساخت و سازها باعث افزایش تخلفات ساختمانی شده است که پیامدهای جدی برای محیط زیست دارد. توجه به مسائل زیست محیطی و مسائل پایداری نظام سکونت و جلوگیری از تضییع حقوق شهروندی می تواند شرایط حداقل کیفیت زندگی را فراهم آورد، چه بسا با کوچک شمردن یک تخلف ساختمانی و حل و فصل آن با تعیین جریمه، مسائل بی شماری در سطح شهر به وجود آید. این پژوهش به بررسی پیامدهای زیست محیطی ناشی از تخلفات ساختمانی و تغییرات کاربری اراضی شهری پرداخته است. اهداف زیست محیطی کاربری زمین و آمایش فعالیت ها، کاهش اثرات مخرب تغییر کاربری ها، جلوگیری از تخریب منابع تجدیدناپذیر، حفظ اکوسیستم و استفاده از منابع و انرژی های جایگزین و مکان های با ارزش می باشد. مقاله حاضر از نوع تحقیقات بنیادی محسوب می شود و پیامدهای زیست محیطی تخلفات ساختمانی و کاربری زمین شهری، دسته بندی و در نهایت با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی بررسی و ارائه گردیده است. نتایج نشان داد که پیامدهای زیست محیطی این تخلفات، شامل آلودگی آب و خاک، تخریب پوشش گیاهی، افزایش آلودگی هوا، آلودگی صوتی و ارتعاشات، تغییرات در چرخه هیدرولوژیکی و افزایش خطر بلایای طبیعی می باشد که این عوامل به طور مستقیم و غیرمستقیم باعث تخریب محیط زیست شهری و تهدید سلامت شهروندان می شوند. در پایان، راهکارهایی جهت کاهش این پیامدها ارائه شده است که رعایت قوانین، حفظ فضاهای سبز، مدیریت پسماند ها و فرهنگ سازی از جمله آن ها هستند. بنابراین در نظر گرفتن اثرات زیست محیطی تصمیمات برنامه ریزی کاربری زمین، اجرای برنامه ریزی و سیاست های اجرایی مؤثر کاربری و اتخاذ تدابیری برای کاهش هرگونه اثرات منفی، ضروری می باشد.

لازمه داشتن شهری پویا با ابعاد پایدار، تأمین امنیت و کاهش وقوع جرائم در این سکونتگاه می باشد. این موضوع در کنار برآورد نیازهای اساسی از ارکان اصلی در توسعه شهرها قلمداد شده است. از این رو شناسایی و بررسی مولفه های موثر بر بروز جرم برای اتخاذ تدابیر پیشگیرانه و کاهش زمینه وقوع جرم ضروری است. هدف از انجام این پژوهش سنجش تطبیقی مولفه های موثر بر بروز جرم در محلات مرفه و غیر مرفه سکونتگاه های شهری اردبیل می باشد. مطالعه حاضر از نوع کاربردی و به روش کمی پیمایشی با لحاظ رویکرد ساختاری به انجام رسیده است. جامعه آماری این تحقیق را ساکنان محلات (شهرک آزادی و رضوان) بعنوان مرفه و برخوردار و (آراز علی و ایران آباد) بعنوان غیرمرفه و کم برخوردار شهر اردبیل تشکیل می دهند. با توجه به جامعه آماری 31605 نفری، حجم نمونه آماری با استفاده از فرمول کوکران تعداد 380 به دست آمد. برای تحلیل داده های پژوهش از آزمون های آماری T-test ، T تک نمونه ای و آزمون همبستگی پیرسون در قالب نرم افزار SPSS استفاده گردیده است. نتایج پژوهش نشان داد که در محلات مرفه همه مولفه های موثر در بروز جرم بالاتر از حد متوسط(میانگین 3) و در وضعیت بهتری ارزیابی می شود ولی در محلات غیر مرفه همه مولفه ها پایین تر از حد متوسط(میانگین 3) و در وضعیت نامناسبی ارزیابی می گردد. همچنین مولفه های سه گانه پژوهش(کیفیت سکونت، کیفیت منظر و امنیت اجتماعی) و شکل گیری جرم در هر دو نوع محله رابطه معنی دار و مستقیم وجود دارد. به طوری که با ارتقاء هر کدام از مولفه ها، وقوع جرم به شکل چشمگیری کاهش می یابد.