فرزاد فولادی ونه

خلود در جهنم یکی از مسائل بنیادین معادشناسی اسلامی است که به بررسی نسبت میان عدل و رحمت الهی با سرنوشت اخروی می پردازد. این پژوهش به شیوه ای تحلیلی _ تطبیقی و با اتکا به منابع کتابخانه ای، دیدگاه های شش مذهب اسلامی شامل امامیه، اشاعره، ماتریدیه، اهل حدیث، زیدیه و اسماعیلیه را درباره خلود کفّار و مرتکبان کبیره تحلیل کرده است. نتایج این مطالعه نشان می دهد که میان تمامی مذاهب، اجماعی بر خلود کفّار بدون توبه وجود دارد، هرچند مبانی کلامی آنان متفاوت است. امامیه و اسماعیلیه ایمان را مشروط به ولایت می دانند، در حالی که اشاعره و ماتریدیه آن را تصدیق قلبی تلقی می کنند و زیدیه ترکیبی از تصدیق و عمل را مدنظر قرار می دهند. در مورد مرتکبان کبیره، اکثر مذاهب (به جز زیدیه) بر عدم خلود تأکید دارند و امکان شفاعت و عفو الهی را می پذیرند. تحلیل تطبیقی این مسأله نشان می دهد که اختلاف اصلی در تعریف ایمان و ارتباط آن با عمل نهفته است؛ زیدیه با رویکرد عمل گرایانه، مفهوم خلود را به کبائر نیز تسری داده اند. این پژوهش با برجسته سازی وجوه مشترک، علاوه بر نقد مبانی متعارض، بر ظرفیت های تقریب و همگرایی مذهبی تأکید دارد و می تواند به گفت وگوهای بین مذهبی معاصر درباره عدل، رحمت و کارکرد وعیدهای الهی یاری رساند.

اصحاب امیرالمؤمنین(ع) از نظر اندیشه دینی درباره امامت و جایگاه حضرت علی(ع) یک دست نبودند؛ برخی از محققین، گروهی با عنوان «شیعیان سیاسی» را مطرح کرده اند که باورهای اعتقادی اصیل شیعی را نداشته و تنها در مسائل حکومتی تا حدی پیرو امام بوده اند. حال سؤال این است که مختصات اعتقادی اصحاب سیاسی امیرالمؤمنین(ع) درباره امامت چیست؟ پژوهش حاضر با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و به روش توصیفی تحلیلی به دنبال یافتن پاسخی به این پرسش است. نتایج تحقیق نشان دهنده آن است که مطابق شواهد تاریخی برخی از اصحاب امام باور به نص در جانشینی، عصمت و علم مطلق امام ندارند و آنان امام را فقط به عنوان رهبری سیاسی و خلیفه مسلمین با بیعت و شورا پذیرفتند، گرچه مناقب و فضائل امام(ع) تا حدی مورد پذیرش آنان بود.