محمودرضا کوه کن

زمینه/ هدف: هدف اصلی این پژوهش بررسی و تبیین ارتباط خویش کاری با عملکرد اتابک ابوبکر در اندیشه و آثار سعدی است و به این پرسش بنیادی پاسخ می دهد: سعدی برای ارائه راهکار مناسب به منظور برون رفت از شرایط نابسامان جامعه، تا چه میزان به کارویژه های اتابک ابوبکر در فارس توجه داشت؟ روش/ رویکرد: این پژوهش بر آن است که به روش توصیفی تحلیلی و با اتکا به مطالعات کتابخانه ای، به تحلیل و تبیین مفهوم خویش کاری در کتاب های گلستان و بوستان پرداخته و خواست و علاقه سعدی را در ارتباط با الگوی مطلوب فرمانروایی که مبتنی بر بنیان اندیشه سیاسی ایران شهری است و در شخصیت اتابک ابوبکر متجلی می بیند، تحلیل و تبیین کند. یافته ها/ نتایج: یافته های پژوهش نشان می دهد که دغدغه سعدی پیدایش بی نظمی و ازهم گسیختگی ساختارهای موجود در جامعه است که بخش قابل توجهی از آن در نتیجه ناآگاهی و بی توجهی حکّام و کارگزاران مغول نسبت به نظام خویش کاری، به وجود آمده بود. بنابراین، سعدی تلاش می کند با توصیه ها و اندرزها و ارائه نمونه های موفق فرمانروایی، حکومت گران را به رعایت اصل خویش کاری برانگیزد. به نظر می رسد که الگوی مطلوب مورد نظر سعدی، جامعه و حکومت ایالت فارسِ تحت حاکمیت اتابک ابوبکر است که در آثار سعدی بازتاب یافته و توصیف و تمجید شده است.

از ویژگی های نظام ملک داری ایرانی، باورمندی به نظم و سامان مندی امور اجتماع براساس قانون «اشه» و نظام «خویشکاری» است. این امر در همه ادوار تاریخ ایران الگوی کارآمدی برای سیاست ورزان و حکومتگران به شمار می رفت، اما در مواقعی و بنا به دلایلی چون هجوم اقوام انیرانی به ایران، این ساختار با چالش جدی مواجه می شد. در چنین شرایطی نخبگان ایرانی سعی در بازآفرینی و آموزش الگوی ازدست رفته به فرمانروایان جدید را داشته اند. با تهاجم مغولان در آغاز سده هفتم هجری نیز بسیاری از ساختار ها و انتظام امور اداری سیاسی از بین رفت. در این پژوهش با شیوه توصیفی تحلیلی و به استناد منابع کتابخانه ای تلاش می شود تا به این پرسش پاسخ داده شود که در چنین برهه زمانی توجه به اصل خویشکاری به منظور احیای انتظام امور جامعه در اندیشه و آثار عطاملک جوینی و سعدی شیرازی چه جایگاهی داشته است. یافته های تحقیق حاضر نشان می دهد که دغدغه اصلی جوینی و سعدی در این مرحله از تاریخ ایران پیدایی بی نظمی و ازهم گسیختگی ساختارهای موجود جامعه است که بخش چشمگیری از آن در نتیجه ناآگاهی و بی توجهی حکام و کارگزاران مغول به نظام خویشکاری به وجود آمده است؛ لذا ایشان تلاش کرده اند تا با خلق آثار تاریخی و ادبی، ضمن ارائه توصیه ها و اندرزها به حاکمان و نیز معرفی الگوهای موفق فرمانروایی، به نوعی درصدد اصلاح نابسامانی ها برآیند.