سید نصرالله موسوی منش

روایات أهل سنت در موضوع جمع آوری قرآن به پنج قسم کلی تقسیم می شوند و هر کدام از این اقسام دسته و گروه های مختلفی را شامل می شود. اختلاف های موجود در مضمون این روایات باعث ایجاد تعارض و تناقض بین این أخبار شده است. از سوی دیگر، تمام این روایات خبر واحد می باشند، امّا محفوف به قرائن قطعی هستند. این نوشتار بر آن است تا این مسأله را مورد واکاوی تحلیلی انتقادی قرار دهد. بر اساس مهم ترین یافته های این نوشتار، پیامبر اکرمO علاوه بر ترغیب مسلمانان به نگاشتن آیات قرآنی، خود نیز هر آنچه از آیه های قرآن نازل می شد، توسط کاتب شخصی خود بر روی قطعه هایی از کاغذ، پوست، حریر و.. در نسخه ی خاصی ثبت کرده و نزد خویش نگه داری می کرد، امّا از آنجا که رسول خداO در حال حیاتبود هر لحظه احتمال نزول آیه های قرآنی می رفت، بنابراین تدوین این آیه ها در یک مصحف که ابتدا و انتهای مشخصی داشته باشد تا هنگام پایان یافتن نزول قرآن امکان نداشت؛ به همین جهت پیامبر گرامیO این وظیفه ی مهم را به جانشین معصوم خود که حافظ و مبیّن کتاب الهی بود، سپردند و أمیرمؤمنانQ نیز پس از رحلت پیامبرO به این مهم پرداخت، امّا مصحف ایشان به دلایلی پذیرفته نشد. از سوی دیگر، چون قرآن نخستین مرجع تشریع دین اسلام است، ضرورت داشت دستگاه خلافت وقت از دیگر حافظان و کاتبان وحی استفاده کنند تا با جمع آوری آیه های قرآن از روی قطعات سنگ، چوب، کاغذ، استخوان و آنچه را که در سینه ها به صورت متواتر حفظ شده بود، قرآن را ضبط نمایند و خلأ از دست رفتن حافظان قرآن را جبران کنند.

تاریخ و کیفیت جمع آوری و تدوین قرآن و اینکه نخستین بار توسط چه کسی و با دستور چه شخصی صورت پذیرفته، موضوع این مقاله است که از دیدگاه علامه شیخ محمدرضا جعفری بر اساس کتاب «قرآن از تنزیل تا تدوین» بررسی می شود. بر اساس مهم ترین یافته های این نوشتار، همه آیات قرآن در دوران حیات رسول خدا و به دستور ایشان نگاشته شده است، امّا امکان ندارد شخص رسول خدا قرآن را به شکل کتابی که آغاز و پایانِ آن مشخص باشد، جمع و تنظیم کرده باشد، بلکه این أمر باید به دست جانشین الهی آن حضرت صورت پذیرد. البته ریشه قرآن در دوران عثمان، صحیفه های جمع شده در دوران أبوبکر بوده است، امّا ماجرای جمع آوری قرآن در دوران خلافت أبوبکر به جهت دسترسی و استفاده عموم مسلمانان از قرآن یا به سبب نگرانی از تحریف یا از بین رفتن قرآن نبوده است.