مرتضی کیانی

ورود نظام های محاسباتی و الگوریتم های یادگیرنده به عرصه ی دادرسی کیفری، مرزهای سنتی «علم قاضی» و «اطمینان وجدانی» را دگرگون ساخته و پرسش های بنیادینی را درباره ی ملاک های یقین آور بودن ادله مطرح کرده است. در این میان، کاربرد خروجی های احتمالاتیِ سامانه های تشخیص هویت و تحلیل های آماری در جرائمی که مجازات آن ها از نوع حدود است، با حساسیت مضاعفی روبه روست؛ زیرا هر گونه خطای ممکن در این داده ها، می تواند به مثابه ی «شبهه ای موضوعی» تلقی شده و قاعده ی فقهیِ درء (مستفاد از روایتِ «تدرءوا الحدود بالشبهات» و منعکس در ماده ی ۱۲۰ قانون مجازات اسلامی) را فعال سازد. این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، نخست به واکاوی نسبت میان «خطای آماری الگوریتم» و «شبهه ی عرفیِ قابل اعتنا» پرداخته، سپس رویه ی قضایی ایران و تجارب تطبیقی چند نظام حقوقی را در مواجهه با ادله ی فناورانه بررسی کرده است. یافته ها حاکی از آن است که داده های آماری، حتی با سطوح بالای احتمال، فاقد وصف «علم شرعی» بوده و نمی توانند در حوزه ی حدود، جایگزین ادله ی قطعیِ سنتی شوند. از این رو، بازتعریفِ معیارهای شبهه، کشفِ معیارهای عرفیِ یقین در عصر دیجیتال، و طراحیِ سازوکارهای جبرانِ خطاهای سیستمی، نه تنها یک ضرورت فقهی‑حقوقی، بلکه شرط تحقق عدالت کیفری در بستر فناوری های نوین است.

یارانه صادراتی یکی از مسائل حائز اهمیت در بین سیاست های مختلف تجاری کشورهای در حال توسعه است. بیش از یک قرن است که اثرات مختلف یارانه صادراتی در ادبیات اقتصادی مورد مطالعه قرار گرفته و نتایج متنوعی ارائه شده است. در این مطالعه اثر یارانه صادراتی چند محصول کشاورزی بر وزن و قیمت صادراتی آن ها بررسی می شود. در سال های ۹۴ و ۹۵ به ترتیب سیب زمینی و پنج گروه از محصولات لبنی مشمول دریافت یارانه نقدی شدند. در این مطالعه با استفاده از ریزداده های فصلی وزن و ارزش صادراتی برای کالای مختلف طی سال های ۸۳ تا ۹۹ اثر یارانه سنجیده می شود. از مقایسه تغییرات صادرات کالاهای مشمول یارانه با کالاهای غیرمشمول در یک مدل تفاضل در تفاضل اثرات علّی یارانه مذکور استخراج می شود. نتایج نشان می دهد میزان وزن صادراتی سیب زمینی در اثر یارانه افزایش یافته است. همچنین اثراتی از کاهش رشد قیمت صادراتی دیده می شود و نمی توان اصابت بخشی از یارانه به طرف خارجی را انکار کرد. در مورد صادرات محصولات لبنی، شیر خشک اثر قابل ملاحظه ای پذیرفته و سایر گروه های لبنیات چندان متأثر نشده اند. کاهش رشد قیمت صادراتی نیز تنها در مورد شیر خشک دیده می شود. مجموعاً در وزن و قیمت سبد صادراتی محصولات لبنی اثر معنی داری دیده نمی شود. همچنین زمان بندی صادرات سیب زمینی و محصولات لبنی با انگیزه دریافت یارانه تغییر کرده و بخشی از افزایش صادرات در بازه مورد مطالعه از طریق کاهش صادرات در دوره قبل و بعد جبران شده است.