سید علی احمدی فروشانی

امامت از دیرباز مورد توجه همۀ فرق و مذاهب و همۀ اندیشمندان اسامی بوده و به گونه های مختلف مورد پژوهش و تحقیق قرار گرفته است. این مهم به سبب رویکردهای مختلف اندیشمندان به شکل های گوناگونی معرفی شده است. محدثان قم با عناوینی مانند حجة، خلیفة و عالم ربانی و متکلمان با ریاست عامه، امامت را تبیین کرده اند. این تعابیر نشان می دهند برای فهم و درک واژۀ امامت، تنها یک دریچه وجود ندارد، بلکه این واژه و اصطاح را می توان به اقتضای زمان، مکان، مخاطب، اهداف و شرایط حاکم بر جامعه تعریف کرد و زوایای مختلف آن را تشریح نمود. ازاین رو این پرسش مطرح می شود که آیا می توان امامت را از دریچۀ دیگری نگریست و آیا برای زمان فعلی و مخاطبان عصر حاضر مفهومی وجود دارد تا امامت را تبیین کرد؟

امامت از اساسی ترین اصول اعتقادی شیعه به شمار آمده و از دیرباز مورد بحث وگفت وگوی اندیشمندان فریقین بوده است. محققان و نویسندگان به این موضوع با رویکردهای مختلفی پرداخته اند. محدثان از طریق روایات و با عناوینی مانند حجت الله، خلیفهالله و عالم ربانی به این بحث پرداخته و متکلمان براساس اندیشه ریاست عامه، امامت را تبیین کرده اند. به نظر می رسد امامت را از دریچه های دیگری نیز می توان مورد بحث قرار داد. این مقاله درصدد است تا امامت را به مثابه «مرجعیت دینی» تبیین کند. این دیدگاه ها و گفتمان، ویژگی های چندی دارد و اهمیت آن را از جنبه های متعددی می توان اثبات کرد؛ مواردی مانند فلسفه وجودی امام، مخاطبان و زمینه های فرهنگی و اجتماعی، سطح علمی و اعتقادی و نیازهای مخاطب و در نهایت، قابل استدلال بودن آن. به نظر می رسد مرجعیت دینی می تواند گفتمان جدیدی را برای امامت آغاز کند و ادبیات تازه ای را در تبیین دانش امامت گسترش دهد. ازاین رو لازم است این رویکرد به دقت معرفی و ضرورت و ادله آن مشخص شود و در نهایت، فواید و کارکردهای آن تبیین گردد. هرچند ریشه بحث از مرجعیت دینی امامان در ادبیات محدثان و متکلمان وجود داشته؛ اما این موضوع از مباحثی است که در تاریخ اندیشه شیعه با این وصف و عنوان سابقه چشمگیری ندارد و کمتر محققی امامت را با این رویکرد تبیین و بررسی کرده است. ازاین رو می توان این موضوع را از رویکردهای نوین در اندیشه امامت دانست.

ازجمله باورهای امامیه نسبت به اهل بیت علیهم السلام، مرجعیت دینی ایشان است. این اعتقاد در سخنان رسول خدا صلی الله علیه وآله ریشه داشته و پیامبر صلی الله علیه وآله، خود مرجعیت دینی اهل بیت علیهم السلام را تثبیت کرده است. در این نوشتار ابتدا مفهومی از مرجعیت دینی اهل بیت علیهم السلام ارائه خواهد شد و سپس براساس شواهد عقلی و نقلی، ویژگی های مرجع دین تبیین می شود. براساس شواهد موجود، ویژگی های بایسته مرجع دین عبارت است از تعیین از سوی خدا، آگاهی کامل به دین و کتاب خدا، مصونیت از خطا و اشتباه، ولایت تشریعی و اولویت در تصرف، برتری بر مردم و لزوم تبعیت و اطاعت از مرجع دین. اضافه بر تبیین ویژگی های مرجع دین، براساس گزارش های موجود از رسول خدا صلی الله علیه وآله، مصادیق مرجع دین پس از پیامبر صلی الله علیه وآله معرفی می شود. تنها مصادیقی که می توان ادعا کرد که همه این ویژگی ها را دارند، اهل بیت علیهم السلام هستند. در این زمینه از روایاتی که مورد اتفاق شیعه و اهل تسنن است بهره برده می شود؛ مانند احادیث ثقلین، سفینه، امان، نجوم، باب حطه، اثناعشر خلیفه، غدیر، طهارت، هدایت، افتراض طاعت و دیگر روایات موجود در منابع مشترک که می توان از آن ها بر اصطفا و نصب الهی، علم ویژه، عصمت، ولایت، افضلیت و لزوم اطاعت از اهل بیت علیهم السلام استفاده کرد و به دست آورد که تنها ایشان دارای ویژگی های یادشده هستند.

در اینکه امامان دارای روحی از سوی خداوند هستند، تردیدی در میان محققان پژوهنده در آیات و روایات نیست. تردید در این است که چند نوع روح، امامان علیهم السلام را امداد می کنند. براساس آیات متعدد و روایات فراوان، امامان با انواعی از روح امداد می شوند که به افراد برگزیده اختصاص دارد و هرکدام وظایف و کارکردهایی دارند. براساس تحلیل آیات و روایات مرتبط با این موضوع، این نتیجه به دست آمد که روح در آیات و روایات به پنج موجود اشاره دارد؛ جبرئیل، روح ایمان و سه نوع روح القدس. یکی از آنها در میان همه انبیا، اوصیا، رسولان و امامان مشترک بوده و از بدو تولد تا حین وفات با حجج الهی همراه است. نسبت به این نوع از روح تصریح شده که هیچ گونه لهو و لعب و غفلت در آن راه ندارد و یکی از عوامل عصمت معصومان، وجود چنین روحی است. دو نوع دیگر از انواع روح، مخصوص پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله و سلم بوده و بعد از ایشان با انتقال امامت، به امامان بعدی منتقل می شود. این دو عبارتند از روح امری و روحی که همیشه با ملائکه همراه است. این روح ها وظایفی دارند؛ ازجمله تربیت امام برای تحقق عبودیت و بندگی، اعطای علم و عصمت به امام، تسدید، تأیید و توفیق امام، اشراف امام بر اعمال بندگان و پاسخ امام به پرسش های جدید.

عنوان «حجه الله» از عناوینی است که در روایات پرکاربرد بوده و امامان خود را با آن وصف کرده اند. بر اساس متون وحیانی «حجه الله» با صِرف حجت متفاوت بوده و هر یک بار معنایی خاصی دارد. معنای حجت در لغت و اصطلاحِ علوم مختلف و نیز در روایات متفاوت است. بر اساس روایات به هر چه بیان کننده و طریق به سوی مقصود باشد اطلاق شده و حجت خدای والا آن چیزی است که طریق به خدای سبحان و وسیله قرب به ایشان خواهد بود. نتیجه وجود چنین حجتی بسته شدن عذر مکلفان است. ولی عنوان «حجه الله» تنها بر افرادی اطلاق می شود که علاوه بر جایگاه تبیین و طریق برای ق رب به الله، دارای ویژگی هایی هم چون جعل و نصب الهی، حیات، علم، عصمت و سخنگویی از سوی خدای والا است. این پژوهش تنها بر متون وحیانی تکیه کرده و به تحلیل روایات اهل بیتD پرداخته است. پیرامون این موضوع گرچه در حد اندک پژوهش صورت گرفته ولی به گونه ای که در این نگارش تحقیق شده سابقه ندارد.