امیرحسین تکیان

مقدمه: نظام سلامت همانند سایر بخش های حاکمیت می تواند دستخوش موقعیت های تعارض منافع شود. از آنجا که فعالیت های نظام سلامت ارتباط مستقیم با سطح سلامت جامعه دارد، وقوع تعارض منافع می تواند برای سلامت جامعه خطراتی را به همراه داشته باشد. این مطالعه با هدف شناسایی زمینه های شکل گیری، چالش ها و راهکارهای مدیریت موقعیت های تعارض منافع در تولیت نظام سلامت ایران انجام شد. روش ها: این مطالعه مقطعی و کاربردی به صورت کیفی انجام شد. با استفاده از روش گلوله برفی، 50 نفر از خبرگان حوزه سلامت انتخاب شدند و پیرامون پرسش پژوهش، با ایشان مصاحبه نیمه ساختاریافته انجام شد. داده های گردآوری شده با رویکرد تحلیل چارچوب و به صورت استقرایی تحلیل شدند. تحلیل داده ها با نرم افزار Atlas Ti9 انجام شد. یافته ها: در این مطالعه، سه مقوله اصلی «زمینه های شکل گیری تعارض منافع»، «چالش های مدیریت موقعیت های تعارض منافع» و «راهکارهای مدیریت موقعیت های تعارض منافع» و 57 مولفه استخراج شد. نتیجه گیری: به نظر می رسد زمینه های فرهنگی، سیاسی، مدیریتی و اجرایی، و نظارتی و قانونی می توانند در ایجاد موقعیت های تعارض منافع دخیل باشند. چالش هایی نظیر چالش های بافتاری، مدیریتی و اجرایی و سیاستگذاری مدیریت موقعیت های تعارض منافع را به تاخیر می اندازد. از این رو، مدیریت مصادیق ساختاری، نهادی و فردی، بهبود سیاستگذاری، تقویت قوانین و سازوکارهای نظارتی و تقویت نقش نهادهای مدنی می تواند در مدیریت این موقعیت ها کارآمد باشد.

در پایان کنفرانس آلماآتا، مراقبت های اولیه سلامت به عنوان رویکرد مبنایی در حوزه سلامت و کلید تحقق اهداف «بهداشت برای همه» مطرح گردید و کشورهای عضو پذیرفتند که راهبردهای نظام سلامت خود را بر همان اساس تدوین کنند. در نظام سلامت جمهوری اسلامی ایران نیز، راهبردهای مختلفی در این زمینه اتخاذ گردید، از جمله ایجاد خانه های بهداشت در مناطق روستایی و برنامه های گسترش آن، تشکیل رابطین بهداشت با هدف فعال سازی خدمات در مراکز شهری و طرح پزشکی خانواده. هدف اصلی پژوهش حاضر ارزیابی راهبردهای اتخاذشده در جهت گسترش خدمات مراقبت های اولیه سلامت (PHC) در نظام سلامت جمهوری اسلامی ایران است. در این راستا با بهره گیری از ابزار کنترل راهبردیِ کارت امتیازی متوازن متناسب سازی شده جهت ارزیابی راهبردهای PHC، چارچوب مفهومی اولیه استخراج و به خبرگان عرضه و سرانجام با استفاده از روش تحلیل مضمون، این بسته راهبردی، ارزیابی شد. در راستای نیل به هدف پژوهش، پنج منظر مختلف شامل منظر جهت گیری های کلان، منظر ذی نفعان، منظر مالی، منظر رشد و یادگیری و منظر فرآیندهای داخلی به عنوان مضامین فراگیر در شبکه مضامین، ارزیابی شدند. علی رغم آنکه محوریت خدمات PHC در نظام سلامت، از اهرم های این خدمات است اما راهبردهای اتخاذ شده باعث خروج این خدمات از محوریت ارائه خدمت در نظام سلامت گشته است؛ بنابراین، از منظر جهت گیری های کلان، ضعیف ارزیابی می شوند. نکته مهم آن است که ضعف راهبردهای PHC در این مؤلفه، بر سایر مؤلفه ها نیز اثرگذار بوده و نتیجه گیری نهایی آنکه علی رغم اهمیت اثبات شده خدمات PHC در دنیا، راهبردهای گسترش مراقبت های اولیه سلامت در جمهوری اسلامی ایران در راستای ارزش های محوری این خدمات ضعیف ارزیابی شده و این خدمات به نوعی واجب فراموش شده ی نظام سلامت به حساب می آیند.