مهران ملک

پس از ورود اسلام به ایران، پرنده ای افسانه ای را به نام سیمرغ می شناسیم که وابستگی چندانی با سَئِن مُرو اسطوره ای ندارد. سَئِن مُرو اسطوره ای پس از ورود به هر دوره و با راه یابی باورهای دینی نوین دچار دگرسانی های گسترده می گردد. در دوره ی میانه ویژگی های افسانه ای وی بیشتر از ویژگی های اسطوره ایش می شود تاجایی که برخی بر این باور هستند که سیمرغ میانه جدا از سَئِن مُرو بوده و منشأ اوستایی و باستانی ندارد. پس از ورود اسلام به ایران رَدپذیری مرغ اسطوره ای از تمدن های دیگر بیشتر شده است و کمابیش همگی ویژگی های اسطوره ای خویش را از دست داده و ریختی سراسر افسانه ای و خیالی می-گیرد. این پژوهش به روش تحلیلی- تطبیقی به بررسی موضوع پرداخته است و کارسازی هایی که سبب دگرگونی اسطوره-ها شده بررسی و سپس سَئِن مُرو اسطوره ای را تا رسیدن به سیمرغ دنبال خواهد کرد و به دنبال آن است که سیمرغ رازورانه ای که امروزه می شناسیم تا چه اندازه با سَئِن مُرو اسطوره ای پیوند دارد؟

دین در جهانِ باستان بر سه اصل استوار بوده است: جادو و ارتباط آن با دین و علم؛ توتمیسم و جنبه ی اجتماعی کیش نخستین؛ آیین های باروری و گیاهی. جادو نیرویی است که از نفوذ کلماتی به وجود می آید که با صدای بلند یا به صورت آواز خوانده می شود و انسان می تواند همان طور که روی موجودات روحانی عمل می کند، به وسیله ی واژگان و حرکات مخصوص در طبیعت تأثیر نماید و این نفوذ اساسی را برقرار سازد که آن را جادو می نامند. در مواقعی جادو دستورات منفی، یعنی ممنوعیت ها را دربردارد؛ جادوی منفی تابو است و هر چیزی که به دلیل و علتی ترس و اضطراب به دل می افکند را تابو گویند. نام ها در بسیاری از جوامع تابو هستند، حمله به نام فرد قابل مقایسه یا حتی بدتر از حمله به بدنِ فرد است. تابوی نام برپایه ی ترس است. همان طور که می توان جادوی بدخواهانه ای را با شخص، اعضای بدن یا سایه ی او انجام داد، اگر نام واقعی یک فرد را در اختیار داشته باشند، آن را با نام وی هم می توانند انجام دهند، تابوی نام هم بسیار گستردگی فرهنگی و جغرافیایی داشته و هم این که، همچنان پابرجا مانده است. حتی اگر به طور کامل مانند گذشته نباشد ولی ردپای آن هنوز در دنیای مدرن به چشم می خورد. ملاحظاتی که همچنان درمیان جوامع امروزی، درمورد نام وجود دارد آیا بازمانده ی همان تابوی نام و ممنوعیت هایی که درمورد نام ها وجود داشته نیست؟